Hvar verða verðmætin til?

Bót, baráttusamtök gegn fátækt í landinu, hélt fjölmennan fund í Ráðhúsi Reykjavíkur í vikunni. Þar kom meðal annars fram hörð gagnrýni á ríkisstjórnina að hafa ekki tryggt betur hag bótaþega, aldraðra og öryrkja, sem margir hverjir búa óumdeilanlega við fátækt og eiga ekki fyrir brýnustu nauðsynjum.

Umræðan um fátækt lendir stundum á villigötum, einkum og sér í lagi þegar farið er að ræða um svokallaða hlutfallslega fátækt, en þá teljast allir fátækir sem eru með minna en t.d. helming af miðgildi tekna í landinu. Eðli málsins samkvæmt er aldrei hægt að útrýma fátækt sem er skilgreind svona, sama hversu rík þjóðin verður.

Nær er að horfa á hvað fólk þarf sér til lífsviðurværis og reyna að miða lágmarksbætur við það. Guðbjartur Hannesson, verðandi velferðarráðherra, kom inn á þetta í viðtali hér í blaðinu fyrir réttri viku og sagði að setja þyrfti markmið um að tryggja öllum lágmarksframfærslu, þannig væri hægt að eyða fátækt. Ráðherrann benti hins vegar réttilega á að það væri ekki einfalt að finna einn framfærslugrunn, því að fólk lifði mjög ólíku lífi.

Guðbjartur sagði að þetta hefði í raun verið gert þegar lágmarksbætur öryrkja voru settar í 180 þúsund krónur, sem væri fyrir ofan bæði atvinnuleysisbætur og lægstu laun. Það telja margir öryrkjar samt augljóslega ekki nóg og á borgarafundinum voru nefnd mörg dæmi af fólki, sem aðeins á fáeina tugi þúsunda eftir þegar greidd hefur verið húsaleiga og önnur föst útgjöld á mánuði.

Núverandi ríkisstjórn kallar sig stundum norræna velferðarstjórn. Meðal annars með vísan til þess er hún gagnrýnd fyrir að hafa ekki tryggt hag aldraðra og öryrkja og séð til þess að lægstu laun dugi fólki til framfærslu. En hvar á að finna peningana? Ríkissjóður er rekinn með gífurlegum halla og mörg fyrirtæki í landinu eru í mjög erfiðri stöðu og hafa takmarkaða möguleika á að borga hærri laun.

Þórður Friðjónsson, forstjóri Kauphallar Íslands, skrifaði áhugaverða grein í Fréttablaðið í vikunni, þar sem hann segir að í samanburði Íslands við önnur norræn ríki sé oft einblínt á velferðarkerfið og málaflokka, sem tengjast því. „Sjaldnar er talað um að Norðurlöndin byggja í raun á tveimur stoðum, annars vegar á velferðarkerfinu og hins vegar á vel skipulögðum og öguðum markaðsbúskap sem er aflvélin sem knýr áfram velferðarkerfið," skrifar Þórður.

Hann bendir á að Ísland sé á eftir frændþjóðunum í þessum efnum. Pólitísk afskipti af markaðnum leiði til sérlausna og jafnvel upptöku samninga, sem gerðir hafi verið í góðri trú. Ráðamenn þvælist fyrir fjárfestingum, til dæmis Magma-málinu og Helguvíkurverkefninu. Sjávarútvegurinn sé í óvissu vegna endurskoðunar kvótakerfisins. Gífurleg höft séu á erlendum fjárfestingum og eingöngu meiri í Kína af 48 löndum, sem voru skoðuð í nýlegri úttekt OECD.

Þetta mætti „norræna velferðarstjórnin" gjarnan hafa í huga þegar hún útlistar markmið sín um að eyða fátækt í landinu. Hvorki laun né bætur munu hækka án þess að hér sé öflugur einkageiri sem býr við agað rekstrarumhverfi. Þaðan koma verðmætin til að útrýma fátækt.