Kerfið mikið breytt frá því að Barna­verndar­stofa var lögð niður

Þetta kom fram í Reykjavík síðdegis í gær, þar sem Bakkakotsmálið svokallaða var til umræðu. Kastljósviðtal við Braga Guðbrandsson, sem var forstjóri Barnaverndarstofu þegar ofbeldið á Bakkakoti átti sér stað, hefur vakið mikla athygli og reiði en þar sagði hann meðal annars að hann hefði ekki einu sinni vitað af tilvist heimilisins.

Barnaverndarstofa var lögð niður árið 2021 og Barna- og fjölskyldustofa stofnuð í staðinn.

„Einstök mál er ég ekki með inni á borði hjá mér en ég er með sjö sérfræðinga í teymi í fósturmálunum sem vinna alla daga í fósturheimilismálunum og eru á úthluta og þessháttar,“ segir Ólöf.

Hún segir kerfið hafa breyst mikið frá því sem var.

„Þá er kannski fyrst og fremst að nefna að við erum komin með stofnun sem heitir Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem að tekur við leyfisumsóknum, þ.e.a.s. þegar einstaklingar vilja gerast fósturforeldri, þá þarf að sækja um leyfi til Gæða- og eftirlitsstofnunar. Og síðan er það Gæða- og eftirlitsstofnun sem kannar þá hvort að nauðsynlegar upplýsingar og gögn fylgi þá í öllum umsóknunum og senda það síðan til Barna- og fjölskyldustofu. Okkar hlutverk í þessum málum er í rauninni að boða umsækjendur á námskeið, gera svona frummat á hæfni þeirra og síðan lokamat, og sendum í framhaldi þá umsóknina til GEV. Og þau taka ákvörðun í málinu og upplýsa þá tilvonandi fósturforeldra um niðurstöðuna.“

Barnaverndarþjónustunnar að bregaðst við

Að sögn Ólafar þá er það barnanverndarþjónustan sem bregst við ef eitthvað kemur upp á, til að mynda grunur um að börn séu beitt harðræði.

„Það er alltaf barnaverndarþjónustan sem að á að bregðast við. Barnaverndarþjónustan fer með eftirlit með þeim börnum sem þau vista í fóstur; þá fósturfjölskyldum. Þannig að barnaverndarþjónustan á alltaf að fá tilkynningu samkvæmt bara 16., 17. og 18. grein barnaverndarlaganna. Við fáum síðan upplýsingar, frá væntanlega Gæða- og eftirlitsstofnun, ef að fósturforeldrum er hafnað um leyfi. Við fáum upplýsingar líka ef eitthvað er ekki gott í aðbúnaði barna; þá fáum við upplýsingar frá Gæða- og eftirlitsstofnun. Þau geta líka haft svokallað frumkvæðiseftirlit með heimilum, ásamt barnaverndarþjónustunni.“

Ólöf var spurð að því hvort sú staða gæti komið upp í dag sem Bragi lýsti í Kastljósviðtalinu, hvort hún gæti hreinlega frétt af svona málum í gegnum fjölmiðla?

Að sögn Ólafar væri ferlið þannig að ef grunur væri uppi um að eitthvað væri að aðbúnaði barna, til að mynda grunur um ofbeldi eða kynferðisbrot, myndi það berast fyrst til barnaverndarþjónstunnar, sem óskar þá yfirleitt eftir könnunarviðtali í Barnahúsi. Þaðan ættu fregnir að berast Barna- og fjölskyldustofu.

„Ég man nú eftir einhverjum málum bara undanfarin ár, þar sem að mál hafa verið tilkynnt til eða það hafa komið upplýsingar til barnaverndarinnar og barnavernd óskar eftir könnunarviðtali, í svona fósturmálum. Og þá náttúrulega þarf að rifta samning við fósturforeldra og koma börnunum í öruggt skjól eins hratt og hægt er. En við erum auðvitað háð því að aðrir láti okkur vita,“ segir Ólöf.

Ólöf segir gríðarlega mikilvægt að fullorðnir bregist strax við ef barn tjáir sig og segir frá.

„Allir greindu frá því að þeir höfðu sagt frá,“ sagði hún um þolendurna í Bakkakotsmálinu. „Og það var bara í einu atviki þar sem er brugðist við strax. Hinir lokuðu síðan aftur og tjáðu sig ekki. Þannig að kerfin þurfa klárlega að vinna saman. En okkar hlutverk í dag er fyrst og fremst fræðsla, þjónusta við fósturforeldra, að að halda skrá utan um öll þau börn sem eru í fóstri, sem eru 444 í dag.“

Fósturforeldrar eru 297 talsins.

Vill að fósturbörn fái talsmann

Ólöf segir það fyrst og fremst hlutverk barnaverndarþjónustunnar í sveitarfélögunum að hafa eftirlit með fósturfjölskyldunum og fósturbörnum, og veita þeim stuðning. Mörg barnanna séu með áfallasögu og hafi jafnvel upplifað mikla vanrækslu. Þá sé mikilvægt að það séu stuðningsteymi til staðar fyrir börnin.

„Það má heldur ekki gleyma því að tæplega 30 prósent af þessum börnum eru í fóstri hjá ættingjum og þeir skráðir sem fósturforeldrar. Þetta eru amma og afi eða eitthvað svoleiðis. Þannig að það eru þó nokkuð mörg börn sem eru hjá ættingjum.“

Það geti reynst afar erfitt þegar börnin eru tekin af foreldrunum gegn vilja sínum og sett í fóstur. Það sé alltaf fagmenntað fólk hjá barnaverndarþjónustunni sem kemur að málum og jafnvel einhver hlutlaus aðili líka. Þá ítrekar Ólöf að allir fósturforeldrar fari í gegnum námskeið, þar sem meðal annars er farið yfir það hvernig þeir bregðast við erfiðum aðstæðum.

Ólöf segir að það séu enn glufur í kerfinu og alltaf hægt að gera betur.

„Meðal annars það að barn fái talsmann ef það er sett í fóstur gegn sínum vilja. Og að við búum til sem sagt meiri, bara mögulega eftirfylgni. Nú annað sem Bragi nefndi, sem ég er algjörlega sammála, er að álagið á barnaverndarstarfsmennina er rosalega mikið og það að gera þeim kleift eða jafnvel bæta því inn í að þeir fari oftar inn á heimilin, það getur líka verið gott. En meðan álagið er svona mikið á þetta fagfólk sem starfar í barnaverndarþjónustunni, þá eru þau kannski bara að ná að fara einu sinni til tvisvar. Þess er getið í lögunum að þau eiga að fara að lágmarki einu sinni á ári í heimsókn til barnsins og taka það út af heimilinu. Flestir barnaverndarstarfsmenn hitta börnin til dæmis í skólanum í hlutlausum aðstæðum, ekki eins og gert var þarna, að einhver komi inn á heimilið. Þar var talað við barnið inni á heimilinu... þar er barnið, ef að það er beitt ofbeldi, ekki í öruggum aðstæðum.“

Verðum að bregðast við þegar glugginn opnast

Ólöf segir sögu drengjanna á Bakkakoti hræðilega og áminningu um að rýna þurfi kerfið „niður í kjölinn“ til að geta gert betur. Það séu margir sem bera ábyrgð í barnaverndarkerfinu en það eigi líka við um almenning, sem eigi að tilkynna ef grunur leikur á um eitthvað misjafnt.

En þá þarf líka að taka tilkynningunum alvarlega, sögðu þáttastjórnendur.

„Já, og það er þessi gluggi sem ég er að tala um. Þegar hann opnast, hann opnast oft með börn sem hafa verið beitt ofbeldi af einhverjum toga, hann opnast bara einu sinni og ef fullorðna fólkið sem fær upplýsingarnar tekur það ekki alvarlega og börnin finna ekki að það sé brugðist við, þá segja þau ekki frá aftur. Það er það sem að ég tel alveg gríðarlega mikilvægt og það eru ansi margir í nærumhverfi barnanna; í skólanum, í nærumhverfinu, nágrannar... sem geta aðhafst eitthvað og gert eitthvað með því að láta sig öll börn í samfélaginu varða.“