Svarið við þeirri spurningu er að mínu mati einfalt: nei, langt því frá. Framfarir í gervigreind munu að öllum líkindum breyta heiminum hraðar og meira á komandi misserum en nokkuð annað.
Gervigreind er nú þegar eitt áhrifamesta tæknifyrirbæri samtímans. Fyrirtæki um allan heim fjárfesta gífurlegum fjárhæðum í þróun og innleiðingu tækninnar og á skömmum tíma hefur hún færst frá tilraunastigi yfir í daglega notkun.
Margir hafa bent á að gervigreind muni leiða til aukinnar framleiðni, nýrra tækifæra og hraðari hagvaxtar. Það er líklega rétt til lengri tíma. En saga tækniframfara sýnir einnig að slíkar breytingar geta haft djúpstæð áhrif á vinnumarkað og efnahagskerfi og oft gerist það hraðar en fólk gerir sér grein fyrir í upphafi.
Mín tilfinning er sú að áhrifafólk í stjórnmálum og atvinnulífi hér á landi sé ekki enn að átta sig á því hversu miklar samfélagsbreytingar gætu verið framundan.
Skilaboð frá þeim sem byggja tæknina
Það er athyglisvert að nokkur af skýrustu viðvörunarorðunum um áhrif gervigreindar koma frá fólki sem sjálft starfar við þróun tækninnar.
Mustafa Suleyman, forstjóri Microsoft AI, sagði nýlega í viðtali að innan tiltölulega skamms tíma gæti gervigreind tekið yfir stóran hluta þeirra verkefna sem í dag eru unnin af skrifstofufólki. Hann nefndi sérstaklega að á næstu 12 til 18 mánuðum gætu áhrifin á svokölluð „white collar“ störf orðið mjög mikil, þar sem gervigreindarforrit verða sífellt færari í greiningu, forritun, skrifum og annarri hugrænni vinnu.
Í heimi gervigreindar gætu lönd með minnkandi mannfjölda haft forskot. Slík lönd myndu hraðar þróa róbótavæðingu og gervigreind til að bæta upp fyrir skort á vinnuafli og samfélagsleg átök.
Við erum þegar farin að sjá fyrstu skrefin í þessari þróun hjá fyrirtækjum.
Fjártæknifyrirtækið Block, sem stofnað var af Jack Dorsey, tilkynnti fyrir skömmu um umfangsmiklar uppsagnir þar sem um 40% starfsfólks fyrirtækisins var sagt upp, eða um 4.000 manns. Athyglisvert er að uppsagnirnar komu ekki til vegna rekstrarvanda, þvert á móti hefur fyrirtækinu gengið vel í rekstri. Í skilaboðum til starfsmanna kom fram að ákvörðunin tengdist fyrst og fremst því að fyrirtækið væri að aðlaga starfsemi sína að nýju tæknilandslagi þar sem gervigreind og sjálfvirkni gera minni teymum kleift að vinna hraðar og skilvirkar. Þetta er því ekki dæmi um fyrirtæki í erfiðleikum heldur fyrirtæki sem er að endurskipuleggja starfsemi sína í ljósi nýrrar tækni.
Gervigreind er að breyta forsendum lýðfræðinnar
Áhrif gervigreindar og róbótavæðingar gætu einnig haft áhrif á það hvernig við hugsum um mannfjöldaþróun og vinnuafl til lengri tíma. Í áratugi hafa hagfræðingar gengið út frá því að hagvöxtur byggi að verulegu leyti á fjölgun vinnuafls. Þess vegna hafa mörg ríki talið aukna fólksfjölgun eða aukinn innflutning vinnuafls vera mikilvægan þátt í hagvexti.
Sumir leiðtogar í alþjóðlegu viðskiptalífi hafa hins vegar bent á að gervigreind og róbótavæðing eru að breyta þessum forsendum.
Larry Fink, forstjóri BlackRock, stærsta eignastýringarfyrirtækis heims, sagði til dæmis á ráðstefnu World Economic Forum árið 2024 að í heimi gervigreindar gætu lönd með minnkandi mannfjölda haft forskot. Slík lönd myndu hraðar þróa róbótavæðingu og gervigreind til að bæta upp fyrir skort á vinnuafli og samfélagsleg átök vegna þess að vélarnar taka yfir störfin gætu orðið mun minni í samfélögum þar sem vinnuafl er hvort sem er að dragast saman.
Langtímaspár eru þegar orðnar úreltar
Ein áhugaverð spurning í þessu samhengi er hvort margar af þeim langtímaspám sem stjórnvöld og stofnanir vinna með séu í raun byggðar á forsendum sem gætu verið að breytast hratt.
Velferðarkerfi byggja á þeirri forsendu að stærstur hluti fólks sé í atvinnu og greiði til kerfisins. Ef sú forsenda breytist hraðar en samfélagið gerir ráð fyrir geta áhrifin orðið afar slæm fyrir rekstur ríkisins.
Sem dæmi má nefna mannfjöldaspár. Samkvæmt nýjustu langtímaspá Hagstofu Íslands gæti íbúum landsins fjölgað úr um 390 þúsund í dag í um 535 þúsund árið 2050 ef miðspá gengur eftir sem þýðir rúmlega 37% aukning. Slíkar spár byggja eðlilega á ákveðnum forsendum um þróun vinnumarkaðar, atvinnuþátttöku og áframhaldandi fólksflutninga til landsins. Sú mynd sem er dregin upp í þessari grein sýnir að nauðsynlegt er að endurskoða stefnu um fólksflutninga til landsins vegna harðnandi aðstæðna á vinnumarkaði, og þar af leiðandi þarf að endurskoða forsendur um mannfjöldaspá.
Velferðarkerfið þegar undir miklum þrýstingi
Í umræðu um áhrif gervigreindar á vinnumarkað er einnig mikilvægt að horfa til þess hvernig breytingar á atvinnu gætu haft áhrif á velferðarkerfi ríkja.
Á Íslandi hefur þegar komið fram að ákveðnir hópar á vinnumarkaði standa höllum fæti. Tölur frá Vinnumálastofnun sýna til dæmis að atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara hefur um langt skeið verið margfalt hærra en hjá Íslendingum. Slík þróun skapar þrýsting á velferðarkerfið, sérstaklega í samfélagi þar sem opinber þjónusta og félagsleg úrræði eru umfangsmikil.
Á sama tíma eru skuldbindingar ríkisins að aukast sjálfkrafa með breytingum á regluverki. Nýlegar tillögur ríkisstjórnarinnar sem tengja örorkubætur bæði við launavísitölu og vísitölu neysluverðs þýða, svo dæmi sé tekið, að útgjöld ríkisins vegna þessara greiðslna munu að hluta til þróast sjálfvirkt með launa- og verðlagsþróun í hagkerfinu.
Velferðarkerfi byggja á þeirri forsendu að stærstur hluti fólks sé í atvinnu og greiði til kerfisins. Ef sú forsenda breytist hraðar en samfélagið gerir ráð fyrir geta áhrifin orðið afar slæm fyrir rekstur ríkisins.
Umræðan er á röngum stað
Á sama tíma og þessar tæknibreytingar eru að eiga sér stað virðist opinber umræða hér á landi að miklu leyti snúast um allt önnur mál.
Nú stendur til að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Ísland eigi að hefja aðlögunarviðræður við Evrópusambandið og sú umræða hefur þegar orðið eitt stærsta pólitíska hitamál landsins. Er skynsamlegt að verja nær öllum okkar kröftum næstu mánuði í umræðu um að koma Íslandi inn í samband, leitt er af löndum með ósjálfbær velferðarkerfi og sáralítinn hagvöxt, á meðan tæknibreytingar sem gætu haft mun meiri áhrif á vinnumarkað og samfélag eru lítið sem ekkert ræddar?
Ísland þarf að undirbúa sig fyrir breyttan heim
Íslensk stjórnvöld þurfa að hefja markvissa vinnu við að undirbúa samfélagið fyrir þær breytingar sem framundan eru. Þar þarf meðal annars að skoða eftirfarandi atriði:
- Að hefja markvissa greiningu á því hvaða störf eru líkleg til að breytast eða hverfa á næstu árum og hvernig íslenskur vinnumarkaður getur aðlagað sig að þeirri þróun.
- Að uppfæra áherslur í menntakerfinu þar sem störf og hæfniþörf á vinnumarkaði gætu tekið miklum breytingum á komandi árum.
- Að endurskoða með gagnrýnum hætti þær forsendur sem liggja að baki langtímaspám um mannfjöldaþróun.
- Að tryggja að velferðarkerfi landsins sé sjálfbært ef atvinnumarkaðurinn verður sveiflukenndari en við höfum átt að venjast.
- Að eiga opna og alvarlega umræðu um stefnu Íslands í landamæra- og innflytjendamálum. Ef mannfjöldi heldur áfram að vaxa á sama hraða og verið hefur undanfarin ár samhliða því að störfum á vinnumarkaði fer fækkandi, er hætta á að þrýstingur á innviði og velferðarkerfi landsins aukist enn frekar.
Gervigreind mun skapa ný tækifæri og aukna framleiðni til lengri tíma en slík umbreyting gerist ekki án áskorana.
Það er mikilvægt að íslensk stjórnvöld fari að vakna og setji þessi mál í forgrunn. Þau lönd sem undirbúa sig með réttum hætti geta komið vel út úr þeim miklu breytingum sem framundan eru, á meðan önnur gætu lent í verulegum vandræðum.
Höfundur er framkvæmdastjóri Visku sjóða.
