Búið að benda aftur og aftur á að „blackface“ er niðrandi

„Blackface er mjög tengt sögu kynþáttafordóma, eins og í Bandaríkjunum, og er ein birtingamynd fordóma í garð fólks með dökkt litarhaft,“ segir Kristín Loftsdóttir prófessor í mannfræði við Háskóla Íslands, innt eftir því af hverju svokallað „blackface“-gervi teljist niðrandi.

Tilefni spurningarinnar er færsla sem rapparinn Kristinn Óli Haraldsson, betur þekktur sem Króli, birti á Facebook-síðu sinni um helgina og vakti mikla athygli. Í færslunni gagnrýndi Króli hljómsveitina The Hefners fyrir að klæðast „blackface“-gervinu og sýna með því kynþáttafordóma.

Sjá einnig: Sumarbúðir biðjast afsökunar á „þekkingarskorti starfsmanna“ í myndavali

Í kjölfarið furðuðu sig margir á því af hverju Króli hefði fundið sig knúinn til að vekja athygli á gervi sveitarinnar og sáu jafnframt ekkert athugavert við uppátækið, líkt og Hrafn Jónsson benti á á Twitter-reikningi sínum.

Kommentin við fréttina 'Króli gáttaður á 'blackface“ gervi hljómsveitar á Húsavík“ eru líklega þau fyrirsjáanleglegustu sem ég man eftir.

Móðursýki, PC, aumingjar, farðu ekki að grenja.

Sami hópur og kvartar sem mest yfir 'þöggun“ og 'ritskoðun“. pic.twitter.com/VmphPSWNSn

— Hrafn Jónsson (@hrafnjonsson) July 29, 2018

„Að mínu mati þurfum við, sem erum til í samtímanum, að hafa ofsalega mikið fyrir því að loka augum og eyrum fyrir því að þetta eru hlutir sem eru niðrandi og særandi. Eins og með blackface-ið, það er búið að benda á það aftur og aftur á alþjóðavísu að þetta er niðrandi,“ segir Kristín.

Einföldun að segja ásetninginn ekki til staðar

Hljómsveitin The Hefners svaraði gagnrýni Króla, og annarra sem tóku undir með honum, í gær. Þar sagði Birgir Sævarsson, aðalsöngvari The Hefners, blackface-gervið alls ekki tengjast kynþáttahatri.

„Það er miður að fólk túlki sýninguna okkar sem einhvers konar kynþáttafordóma, að við séum að gera lítið úr baráttu svartra eftir áralanga baráttu fyrir jafnrétti í sem víðustum skilningi. Því fer víðsfjarri,“ skrifaði Birgir meðal annars.

Kristín segir slík viðbrögð byggja á mikilli einföldun á kynþáttafordómum og birtingarmyndum þeirra.

„Það er auðvelt fyrir einhvern að segja bara: „Ég er ekki að meina þetta þannig,“ eins og kynþáttafordómar séu bara persónulegar skoðanir ákveðinna einstaklinga, og aðrir geti ekki gagnrýnt það með neinum hætti.“

 

Gamalgróin mýta um fordómalaust Ísland

Þá bendir Kristín á að kynþáttafordómar hafi lengi verið – og séu enn – viðhafðir í íslensku samfélagi þrátt fyrir að margir virðist halda því fram að svo sé ekki. Þetta noti fólk stundum sem afsökun fyrir hegðun sem teljist til kynþáttafordóma.

„Að sumu leyti er það ákveðin mýta á Íslandi að hér hafi aldrei verið kynþáttafordómar og þess vegna sé það allt í lagi þegar við segjum hluti sem í öðru samhengi virka niðrandi,“ segir Kristín.

„Þetta er alls ekki rétt. Þegar við skoðum eldri tímarit, námsbækur og aðra miðla þá voru auðvitað kynþáttafordómar hér eins og annars staðar. Þó að hér hafi kannski ekki verið mikið af dökku fólki þá lærði fólk hér nákvæmlega sömu staðalmyndir og annars staðar í heiminum.“

Mikilvægt að skoða atvikin gagnrýnum augum

Atvik á borð við það sem Króli vakti athygli á um helgina hafa skotið upp kollinum á Íslandi síðustu ár. Árið 2014 varð til að mynda nokkuð fjaðrafok vegna styttu af þeldökkum þjóni sem var eins konar einkennismerki kaffihússins Svarta kaffi við Laugaveg. Syttan þótti rasísk, af sömu ástæðum og hið margumrædda blackface, og var að endingu tekin niður eftir hávær mótmæli.

Fyrr í þessum mánuði var svo vakin athygli á myndagátu sem birtist í Barnablaði Morgunblaðsins. Gátan var gagnrýnd fyrir að endurspegla úreltar staðalímyndir um fólk af ýmsum kynþáttum, þar á meðal hörundsdökkt fólk.

Aðspurð segir Kristín greinilegt að umræða um kynþáttafordóma og mál sem upp koma tengd þeim hafi tekið miklum framförum síðustu ár.

„Ég kem heim árið 1996 frá Níger og mér finnst miklu fjölbreyttari og gagnrýnni umræða í dag en þá. Mér finnst líka mikilvægt að undristrika að hér á Íslandi höfum við ekki bara fólk með dökkt litarhaft heldur erum við hluti af stóru samfélagi þjóða. Það er mjög heilbrigt að skoða okkur með gagnrýnum augum.“