Harka af sér og halda á­fram

Það vakti hjá mér allskyns spurningar að lesa viðtal við Þorgrím Þráinsson rithöfund þar sem hann ræðir um líðan ungmenna á Íslandi.

Mig langar að lýsa í velvild því hvernig það sem þar kom fram horfir við mér sem fagaðila. Ætlun mín er ekki að vanvirða hann sem manneskju og tel ég að hans miðlun sé drifin áfram af góðum hug en að sitthvað í uppeldisráðum fyrri kynslóða megi og eigi að gagnrýna.

Kvíðin börn

Þorgrímur talar um að börn séu kvíðin og hve mikill vandi það er en virðist segja þeim á sama tíma að þau ættu að vera ástfangin af lífinu, hætta þessu væli, leggja sig fram og setja sér markmið.

Stöldrum aðeins við. Hvaða ályktun getur barn sem er með kvíðavanda eða að upplifa aðra vanlíðan dregið af þessum orðum?

Það er líka rætt um að hætta að vera fórnarlamb. Mikið af börnum eru einmitt þolendur ofbeldis, búa við fátækt eða vanrækslu eða aðra erfiðleika heima fyrir og líður ekki vel. Þau ættu ekki að þurfa að þykjast vera hress eða jákvæð. Hvað taka þessi börn með sér heim eftir fræðsluna?

Mér finnst umhugsunarvert að einstaklingar án fagmenntunar á sviði uppeldismála veiti grunnskólabörnum ráð í ,,baráttunni við kvíðann” og hvernig þau geti orðið ,,betri manneskjur”. Höfum það á hreinu að öll börn eru góðar manneskjur og þurfa ekki að verða betri í því. Þó þau geti vel einsett sér að vilja verða betri í fótbolta eða því að efla einhverja færni. Það er bara allt annað mál. Það skiptir máli að þetta tvennt sé aðskilið. Það sem þú gerir eða afrekar endurspeglar ekki þitt virði sem manneskju.

Ég efa það ekki að margt sem Þorgrímur miðlar til þeirra hvetji þau varðandi einhverja hluti og þá sér í lagi þau börn sem líður almennt vel en sumt hnýt ég einfaldlega um og finnst skipta máli að setja í orð.

Sérstaklega vegna þess að börn eru allskonar, skynsegin, jaðarsett, ofurnæm, úr ólíkum stéttum og menningarheimum, með sterkt bakland eða alls ekki. Og það er fullkomlega eðlilegt að þau séu kannski ekki ástfangin af lífinu.

Tilfinningar

Þá er rætt um „neikvæðar tilfinningar”. Neikvæðar tilfinningar eru ekki til. Tilfinningar okkar hafa þróast með okkur í árþúsundir og hafa allar sinn tilgang. Kvíði er til dæmis ekki neikvæð tilfinning, heldur varnarviðbragð líkamans. En það getur vissulega verið óþægilegt að upplifa kvíða.

Þetta er hægt að kenna börnum að skilja betur sem getur valdeflt þau. Kvíðinn er ekki gerður að óvini til að berjast gegn heldur lýst sem hluta af okkur sem hægt er að samþykkja, skilja og lifa góðu lífi í sátt og samlyndi með.

Það krefst samt sem áður fræðslu og þess að börnin þori að orða líðan sína og það gerir þau ekki að vælukjóum né fórnarlömbum. Það er styrkleiki og merki um hugrekki að þora að líða. Þora að finna til, væla smá ef þau þurfa og fá aðstoðina. Stundum er þetta meinta ,,væl” bara þeirra leið til að segja: ,.mér líður illa, viltu hjálpa mér?” Eða ákall um tengsl. Þetta er færni sem er mikilvægt að þau nái að tileinka sér og fái viðbrögð þar sem þau eru séð, heyrð og studd. Börnum finnst ekkert skemmtilegt að væla eða leika fórnarlamb. Sú hegðun endurspeglar barn sem líður ekki vel og þarf stuðning, umhyggju, mildi, rými, fræðslu.

Lyfjanotkun barna

Þorgrímur ræðir líka um lyfjanotkun barna vegna kvíða eða svefnleysis. Það má vera að stundum sé of fljótt gripið til lyfjagjafar í einhverjum tilfellum. Enda skyldi engan undra í samfélagi þar sem margir foreldrar hafa ekki ráð á sálfræðiþjónustu fyrir börnin sín, þurfa að bíða mánuðum saman eftir viðeigandi aðstoð fagfólks eða eru úrræðalaus með börn sem líður illa og þurfa sjálfir að vaka yfir þeim öllum stundum.

Lyfin eru ekki eitthvað skrímsli sem er að rústa börnunum okkar. Lyfin eru eitt margra bjargráða sem getur hjálpað að grípa til svo þeim geti liðið betur, svo þau geti átt betri lífsgæði. Foreldrar leika sér ekki að því að setja börnin sín á lyf og oft hefur mikið gengið á áður og margt verið reynt. En í okkar menningu er ekki stutt nógu vel við barnafjölskyldur þar sem til dæmis mikil streita, hraði og fjárhagsvandi eru orðin algeng vandamál og fólk oft að reyna að finna út úr hlutunum á þann hátt sem gengur upp hverju sinni.

Barn sem hefur þurft að taka lyf til að líða betur eða komast í gegnum erfiða tíma þarf líklega ekki á því að halda að talað sé niður til þess eða foreldra þess fyrir það eitt að hafa gripið til þessa bjargráðs. Vegna þeirra aðstæðna á þeim tímapunkti. Það er frábært að foreldrar séu vakandi yfir líðan barna sinna og flestir foreldrar vilja það sem er best fyrir börnin sín. Oft geta lyf líka stutt við barn sem er í samtalsmeðferð eða að æfa sig að mæta í skólann eða á æfingar til þess að byggja grunn sem það getur svo stuðst við síðar meir. Hvorki foreldrar né börn eru að taka „auðveldu” leiðina með því að nota lyf. Líf þeirra hefur ekki verið auðvelt og verður ekki skyndilega auðvelt með lyfjunum, en oft bærilegra og hluti af ferlinu í átt að því að líða betur.

Þroskaþjófar

Hugtakið þroskaþjófur kemur einnig fram og sú merking virðist lögð í orðið að það að aðstoða börnin sín með venjulega hluti sé að ræna þau tækifærum til þroska. Það er hinn eðlilegasti hlutur að skutla, sækja, smyrja nesti og þvo af börnum. Hins vegar er gott að kenna þeim í takt við þroska þeirra hverju sinni að taka þátt og æfa sig í að gera hluti sem þau ráða við sjálf. Þau mega alveg ströggla eitthvað og þurfa að finna út úr hlutunum sjálf en ef aðstæður verða yfirþyrmandi læra þau ekki mikið annað en að þau standi ein eða að þeirra tilfinningar skipti ekki máli. Nóg er af krefjandi aðstæðum fyrir þau til að spreyta sig á í daglegu lífi í tengslum við vini, skóla og frístundir.

Til dæmis skiptir máli ef barn vill ekki mæta í sund eða íþróttir að hlusta á barnið, kanna hvað veldur og finna leið til þess að mæta barninu en ekki „herða það” með því að láta það bara fara og hætta að væla. Það getur skapað enn meiri vanda síðar meir en var akkúrat leiðin sem eldri kynslóðir þekktu og telja jafnvel enn þann dag í dag að sé best fyrir börn. Það er alveg hægt að móta hegðun barna markvisst svo hegðunin sé minna vesen fyrir þá fullorðnu en það getur reynst dýrkeypt fyrir barnið fari það ítrekað út fyrir sín þolmörk. Þekkingin er til staðar til að gera svona áskoranir þolanlegar fyrir börn og foreldra þeirra. Það sama má ekki segja um aðgengi að þjónustu.

Mótlætið

Svo er það þetta með mótlætið. Eldri kynslóðir virðast hafa alist upp við þá möntru að börnin þurfi að kunna að mæta mótlæti og þá sé eins gott að kenna þeim það heima við líka. Ný kynslóð sem hefur lært meira um þroska barna, áföll og það hvernig heilinn þroskast og mótast virðist frekar hafa það viðhorf að heimurinn sé fullur af mótlæti og að heimilið og helst skólinn líka eigi akkúrat að vera staðurinn þar sem börn geti upplifað algjört öryggi, umhyggju og það að geta verið þau sjálf með öllu sem því fylgir. Þar megi vera skjól.

Það hljómar líka eins og börnum líði almennt hræðilega í dag en alls ekki fyrir mörgum árum. Gæti verið að fyrir mörgum árum hafi börn ekki haft orðin til að lýsa því hvernig þeim leið eða einhvern til að hlusta og veita því rými? Miðað við allt sem ég heyri í mínu starfi var æska miðaldra fólks í dag ekki endilega dans á rósum og normið það að bæla tilfinningar og harka bara af sér. Það hefur verið kostnaðarsamt fyrir eldri kynslóðir að þurfa að hætta að væla og nýjar kynslóðir í dag eru enn að súpa seyðið af því með tilheyrandi sálfræðikostnaði.

Hvers vegna eru börn fyrir framan skjái?

Foreldrar eru flestir að gera sitt besta í streitumenningunni sem ríkir á Íslandi. Mörg börn eru of mikið fyrir framan skjá og það er eitthvað til að skoða. En hvers vegna eru þau að því? Það skiptir ekki endilega máli að þau séu að horfa á skjá heldur HVAÐ þau eru að gera þar og HVERS vegna. Virkni hegðunarinnar. Eru þau að deyfa sig? Eru þau að forðast hugsanir sínar eða tilfinningar? Eru þau að læra eitthvað nýtt? Eru þau að eiga samskipti við vini sína?

Börn eru ekki að fara að hætta að nota síma eða tölvur eða sjónvörp og þau verða ansi ósátt ef fullorðna fólkið ætlar að meina þeim það. Og ég skil þau bara vel. En það sem við getum gert er að leiðbeina þeim, fylgjast með og kenna þeim að umgangast þessa hluti.

Mér finnst áhugavert að umræðan á Íslandi um að skjánotkun sé nær rót alls ills sé mikið drifin áfram af ómenntuðum körlum sem einfaldlega hafa þá skoðun. Oft fylgir með að börn þurfi bara að hreyfa sig og þá verði þau ekki þunglynd, þurfi bara að hressa sig við. Hreyfing er vissulega frábært meðal við vanlíðan og það er gott að hreyfa sig en þegar kemur að þunglyndi og annarri vanlíðan er þetta bara alls ekki svo einfalt, heldur oft mjög flókið. Hvernig sjá þessir menn fyrir sér að fá barn eða manneskju með þunglyndi til að hressa sig bara við og mæta í ræktina?

Sjálfskipaðir sérfræðingar

Rétt eins og ég segi ekki mínar skoðanir á hagfræði eða verkfræði opinberlega í fjölmiðlum þætti mér réttast að menn sem hafa ekki til þess menntun ættu að fara varlega í að fullyrða um þessi vandamál og lausnir við þeim. Það er ekki vegna þess að ég vilji bara að fólk hlusti á mig eða mína kollega, heldur vegna þess að ég veit að leitandi fólk eða fólk í neyð er oft tilbúið að hlusta á allskonar ráð frá sjálfskipuðum sérfræðingum með skoðanir. Og stundum virka þessi ráð, þegar lífið er einfalt og fólki líður vel en hvaða stefnu hafa grunnskólar landsins varðandi það að veita fræðslu fagaðila þegar kemur að til dæmis því að læra um tilfinningar og hvernig börn geta tekist á við þær?

Við getum öll alveg hjálpast að en það skiptir máli að fræðslan sé byggð á rannsóknum, fagþekkingu og sé ekki að mestu byggð á persónulegum skoðunum.

Ég ætla ekki að þykjast þekkja allar lausnirnar, enda væri það efni í aðra grein. Ég tel að við séum sem samfélag svamlandi um í alltof mikilli streitu, hraða, ofurkröfum um að verða best, einstaklingshyggju, markaðshyggju og tengslaleysi.

Í fullkomnum heimi væri hvert einasta barn ástfangið af lífinu.

Höfundur er starfandi sálfræðingur með viðbótarmenntun á meistarastigi í sálfræði uppeldis- og menntavísinda.