Hnatt­ræn hlýnun gerði hita­bylgjuna í maí hlýrri og mun lík­legri en ella

Tíu daga samfelldi hlýindakaflinn um miðjan maí var bæði óvenjulegur vegna þess hversu lengi hann stóð yfir, hversu útbreiddur hann var um landið og hversu snemma árs hann var. Hiti mældist yfir tuttugu gráður á einhverri veðurstöð á landinu tíu daga í röð en slíkir dagar hafa verið tveir til þrír í maí undanfarin ár.

Vísindahópurinn World Weather Attribution sem hefur rannsakað áhrif hnattrænnar hlýnunar á veðuratburði um allan heim undanfarin ár hefur nú birt mat sitt á hitabylgjunni á Íslandi og á hluta Grænlands. Samkvæmt rannsókn hópsins jók manngerða hlýnunin líkurnar svo ákafri hitabylgju um fjörutíu prósent og gerði hana þremur gráðum hlýrri en ella. 

Niðurstöðurnar byggja á greiningu á veðurathugunum frá Íslandi og Grænlandi auk loftslagslíkana. Hópurinn telur líklegt að þær vanmeti áhrif hnattrænnar hlýnunar á hitabylgjuna þar sem þekkt sé að loftslagslíkön nái ekki að fanga umfang hlýnunarinnar.

Óhugsandi atburður þar til nýlega

Við núverandi hlýnun jarðar, um það bil 1,3°C miðað við tímabilið fyrir iðnbyltingu, sé slíkrar hitabylgju að vænta á um hundrað ára fresti. Hún væri hins vegar ákaflega fátíð við það loftslag sem var áður en menn byrjuðu að dæla koltvísýringi út í lofthjúp jarðar af miklum móð.

Friederike Otto, loftslagsvísindamaður frá Imperial College á Englandi og frumkvöðull í rannsóknum sem þessum,  segir maíhitabylgjuna svo fordæmalausa við núverandi loftslagsaðstæður að erfitt sé að meta breytingar á mögulegum endurkomutíma hennar.

„Við erum í raun og veru að tala um viðburði sem hefði verið ómögulegt að ættu sér stað þar til mjög nýlega. Þess vegna er það eina sem við getum sagt að loftslagsbreytingar hafi gert þá miklu, miklu líklegri en ella,“ segir Otto.

Vísindagreinin um maíhitabylgjuna á Íslandi hefur enn ekki verið ritrýnd en aðferðirnar sem hópurinn beitir til þess að leggja mat á áhrif hnattrænnar hlýnunar á einstaka veðuratburði er margreynd.

Allt annars eðlis en fyrri hlýindi

Hitabylgjan endurskrifaði enda veðurmetabækurnar á Íslandi. Hæsti hiti sem mælst hefur í maímánuði frá upphafi mældist við Egilsstaðaflugvöll, 26,6 gráður 15. maí. Landshitamet í maí var slegið þrisvar á mismunandi stöðum á landinu á meðan á hitabylgjunni stóð.

Staðarmet fyrir maí voru sett á veðurstöðvum um allt land, alls á 83 af 88 stöðvum þar sem mælt hefur verið í tuttugu ár eða lengur. Á sumum svæðum var hitinn meira en tíu stigum yfir meðaltali á þessum árstíma.

Halldór Björnsson, fagstjóri veðurs og loftslags á Veðurstofu Íslands og einn höfunda greinar um rannsóknina, segir hitabylgjuna hafa verið allt annars eðlis en fyrri hlýindi í maí. Mánuðurinn sé ekki endilega hlýr á Íslandi og hiti fari oft aldrei yfir tuttugu stig þótt það hafi gerst á nokkrum stöðum á landinu undanfarin ár.

„Í þetta skiptið vorum við með tíu daga í röð þar sem hitinn fór yfir tuttugu stig einhvers staðar á landinu, yfirleitt á um helmingi veðurstöðva. Það er allt annar handleggur,“ segir Halldór.

Haldi mannkynið áfram núverandi losun sinni á gróðurhúsalofttegundum gæti hnattræn hlýnun náð allt að þremur gráðum fyrir lok aldarinnar. WWA-hópurinn áætlar að við 2,6 gráðu hlýnun, tvöfalt meiri en þá sem þegar hefur átt sér stað, verði hitabylgja af þessari stærðargráðu í maí að minnsta kosti tvöfalt líklegri og tveimur gráðum heitari.

Ekki meiri líkur á aðstæðunum en heitara þegar þær skapast

Orsök hitabylgjunnar í maí var afstaða veðurkerfa í kringum Ísland. Þá dældi svokölluð fyrirstöðuhæð við Færeyjar óvenjuhlýju lofti suður frá Bretlandseyjum og meginlandi Evrópu yfir Ísland og Grænland að lægð suður af Hvarfi.

Vísindamennirnir könnuðu einnig tengsl hlýnunar loftslags við þessar tilteknu aðstæður. Þeir komust að því að frá 1950 hafi þær orðið aðeins fátíðari með tímanum. Það bendi til þess að áframhaldandi hlýnun jarðar sé ekki líkleg til þess að stuðla að þessum tilteknu aðstæðum. 

Þegar þær eigi sér hins vegar stað verði hlýrra en áður vegna þeirrar manngerðu hlýnunar sem hefur átt sér stað frá miðri síðustu öld.

Halldór frá Veðurstofunni segir að ef sambærilega sterk hitabylgja gengi yfir Ísland þegar hlýjast er að jafnaði yfir sumarið mætti búast við því að hitinn gæti farið yfir þrjátíu stig á sumum stöðum.

Bráðun Grænlandsjökuls jókst sautjánfalt

Á austanverðu Grænlandi var hitafrávikið í hitabylgjunni jafnvel meira en á Íslandi. Þannig mældist hitinn mest 14,3 gráður í Ittoqqortoormiit 19. maí. Það var meira en þrettán stigum meðaldagshita þar í maí sem er alla jafna um 0,8 gráður.

„Þó að hitabylgja í kringum tuttugu gráður hljómi kannski ekki eins og veðuröfgar í eyrum flestra í heiminum þá er það stórmál fyrir fólk í þessum heimshluta, ekki bara fyrir vistkerfi sem eru löguð að kulda og fólkið sem býr þar heldur hefur þetta mikil áhrif á allan heiminn,“ segir Otto.

Þannig áætlar vísindahópurinn að hitabylgjan í maí hafi aukið bráðnun Grænlandsjökuls sautjánfalt umfram meðal árstímans á meðan á henni stóð. Ferskt bráðnunarvatnið hækkar yfirborð sjávar og gæti haft áhrif á stöðugleika hafstrauma sem samfélög í Norður-Atlantshafi reiða sig á.

Getur valdið tjóni á innviðum sem eru lagaðir að svalara loftslagi

Hluti af rannsókn hópsins snerist um að meta áhrif hitabylgjunnar á umhverfi og samfélög sem eru löguð að köldu veðri eins og Ísland og Grænland. Fáar tilkynningar um áhrif hafi borist í hlýindunum nú en þekkt sé að hitabylgjur geti haft margvísleg áhrif.

Á Íslandi geti miklar leysingar svo snemma árs leið til flóða sem valda tjóni á vegum og innviðum. Dæmi séu einnig um bikblæðingar á vegum sem séu ekki gerðir fyrir svo mikinn hita.

Áhrifin á Grænlandi eru alvarlegri. Hop hafíss ógnar þannig samfélögum sem reiða sig á hann um veiðar, fiskveiðar og samgöngur. Hlýnun sjávar veldur einnig breytingum á fiskistofnum. Kaldsjávarfiskar færi sig þannig norðar en áður.

Í miklum hlýindum og úrkomu árið 2022 hafi bráðnun sífrera valdið því að vötn menguðust af járni og öðrum þungmálmum. Á Grænlandi séu einnig ýmsir innviðir mun síður þróaðri en á Íslandi, ekki síst fráveitukerfi. Um níutíu prósent heimila utan þéttbýlisstaða notist við ferðaklósett sem séu tæmd undir beru lofti. Því fylgi heilsufarsógn sem fari versnandi með hlýnandi loftslagi sem gerir sýklum kleift að fjölga sér hraðar.