Karl­menn sem ógna landi og þjóð

Frumvarpið um lagareldi er kynnt sem tæknilegt regluverk. Í reynd er það kvótakerfi í dulargervi. Orðið kvóti er forðast, en niðurstaðan er sú sama: varanleg og verðmæt réttindi til afnota af sameiginlegum auðlindum eru veitt fáum stórum aðilum — þeim sem þegar hafa fjármagn, innviði og greiðan aðgang að stjórnvöldum. Kerfið er lokað frá upphafi og útilokar almenning og smærri aðila.

Þetta er ekki slys. Þetta er íslensk stjórnsýsla.

Grunnurinn var lagður af Einari Kristni Guðfinnssyni þegar hann gegndi embætti sjávarútvegsráðherra. Þá var sjókvíaeldi normaliserað í lagaramma. Eftir brotthvarf úr stjórnmálum færði hann sig beint yfir í hagsmunagæslu fyrir sömu atvinnugrein — varð varnarlína kerfisins utan þings og talsmaður fyrirtækja, þar á meðal í meirihlutaeigu norskra laxeldisrisa. Þetta er ekki einstök ákvörðun heldur mynstur: reglur settar í ráðherrastól og síðan varðar gegn lýðræðislegri endurskoðun.

Einar Kristinn hefur þannig ekki aðeins mótað kerfið heldur varið það markvisst gegn vilja almennings í heilan starfsaldur.

Bjarni Benediktsson gegnir hér ekki síður lykilhlutverki. Sem fjármála- og síðar forsætisráðherra sat hann í stöðu til að móta stefnu um auðlindanýtingu, fjárfestingar og regluverk. Undir hans forystu var ítrekað reynt að skapa pólitískt svigrúm fyrir auðlindabrask sem veitir fáum aðilum varanleg réttindi gegn því að þeir hafi bolmagn til fjárfestinga.

Bjarna tókst ekki að koma frumvarpinu í gegnum ríkisstjórn þrátt fyrir stuðning Vinstri grænna — pólitísk og samfélagsleg andstaða stöðvaði málið.

Sú hindrun hverfur þegar Bjarni fer beint úr embætti forsætisráðherra yfir í æðstu stöðu hagsmunagæslu sem framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins. Þar starfar hann án þinglegs aðhalds en með óviðjafnanlegt tengslanet við ráðuneyti, bankakerfi og lífeyrissjóði — lykilstofnanir í fjármögnun lagareldis.

Sú staðreynd varpar alvarlegum skugga á hugmyndina um armslengd milli lýðræðislegrar ákvarðanatöku og sérhagsmuna á Íslandi.

Þetta er dæmi um kynjað vald. Þetta eru karlar sem hafa allt of lengi haft atvinnu af því að flytja sameiginlegar auðlindir frá þjóðinni til sérhagsmuna — fyrst í embætti, síðan í hagsmunagæslu. Þetta er ekki spurning um lögformlega sekt, heldur siðferðilega ábyrgð: hvernig getum við kallað það lýðræði þegar sami hópur manna setur reglurnar, verndar þær og hagnast á þeim?

Svarið er ekki hefnd. Svarið er upplýst umfjöllun, gagnsæi, skýr siðferðileg mörk og raunveruleg armslengd. Það þýðir að slíkt á ekki að vera viðurkennt sem „eðlileg starfsþróun“. Það þýðir að þeir sem hafa byggt feril sinn á því að vinna þjóðinni ógagn eigi ekki sjálfkrafa að sitja við næsta borð þegar ákvarðanir um almannahagsmuni eru teknar.

Þegar bankar og lífeyrissjóðir eru komnir að borðinu er andstaða almennings gjarnan skilgreind sem „óábyrg“. Frumvarp sem skilgreinir sig ekki sem kvótakerfi en virkar sem slíkt, er þá ekki keyrt áfram með opnu lýðræðislegu samtali heldur undanbrögðum.

Reynslan frá Noregi sýnir að sjókvíaeldi er áhættusöm atvinnugrein. Ef illa fer situr samfélagið eftir með umhverfislegt og fjárhagslegt tjón — á meðan gróðinn hefur verið tryggður fáum.

Ítrekaðar kannanir sýna að meirihluti Íslendinga er andvígur sjókvíaeldi í opnum kvíum. Sá vilji hefur engu að síður lítil áhrif. Lögin eru mótuð, fjármagnið virkjað og almenningur settur til hliðar.

Þetta snýst ekki lengur aðeins um fiskeldi.

Þetta snýst um vald, fjármagn og lýðræði.

Og um það hvort samfélag sem vill kalla sig réttlátt setji loks siðferðileg mörk:

að hætta að veita brautargengi fólki sem hefur gert það að atvinnu sinni að vinna þjóð sinni ógagn.

Höfundur er leikkona.