Mygla í út­veggjum ný­bygginga

Ósýnileg hætta í útveggjum – raki og bakteríur

Á Íslandi er bannað samkvæmt lögum að byggja hús sem ekki standast íslenskt veðurfar. Í Mannvirkjalögum og Byggingarreglugerð er skýrt kveðið á um að mannvirki skuli hönnuð og byggð þannig að þau þoli íslenskar veður- og raka aðstæður og valdi ekki heilsutjóni fyrir íbúa eða notendur. Viðurlög við brotum getur verið allt að 2ja ára fangelsi.

Samt sem áður eru mjög mörg dæmi um byggingar þar sem útveggir eru einangraðir að utan. Útveggurinn er einangraður að utan án þess að fullnægjandi varnir séu til staðar gegn vatni á byggingartímanum. Vatnið kemst þá inn í gegnum utanáliggjandi einangrunarlagið og veldur myglu og bakteríugróðri, vegna hitans frá steypta útveggnum.

Þegar slíkt gerist getur raki safnast fyrir á bak við einangrunina þar sem hann kemst ekki auðveldlega út aftur. Þar geta því myndast kjöraðstæður fyrir myglu og bakteríur.

Þetta er ekki aðeins tæknilegt vandamál í byggingariðnaði heldur alvarlegt lögbrot og lýðheilsuvandamál. Bakteríurnar fjölga sér í myglunni og skríða síðan inn í húsin gegnum örfínar rifur meðfram gluggum og útihurðum.

Þegar raki verður að líffræðilegu vandamáli

Mygla og bakteríur þrífast þar sem, hiti, raki og lífræn efni eru til staðar. Ef vatn kemst inn að volgum byggingarhluta og situr þar í langan tíma getur myndast örveruvöxtur sem er ósýnilegur en samt mjög virkur og stundum eitraður.

Finnski örverufræðingurinn Dr. Miia Pitkäranta hefur lengi rannsakað örverur í rakaskemmdum byggingum og bent á að slíkar aðstæður geti myndað flókin vistkerfi baktería og sveppa. Sumar þessara lífvera sem komast inn í vistarverur okkar geta losað efni út í loftið sem hafa áhrif á loftgæði innandyra og geta haft alvarleg áhrif á heilsu fólks.

Þetta getur haft sérstaklega slæm áhrif á börn, aldraða og fólk með skert ónæmiskerfi. Þess vegna þarf að líta á rakaskemmdir í byggingum sem bæði byggingartæknilegt- og heilsufarslegt vandamál.

Örverurnar geta borist inn í íbúðir án þess að sjást

Margir gera ráð fyrir að mygla sé aðeins vandamál ef hún sést inni í íbúð. En raunveruleikinn getur verið allt annar og alvarlegri.

Ef mygla myndast í einangrun eða byggingarhlutum utan á húsi getur hún losað örsmá gró og bakteríur út í loftið. Þessar agnir eru svo smáar að þær berast auðveldlega með loftstraumum inn í híbýli okkar - gegnum opnanlega glugga eða gegnum örfínar rifur í útveggjum.

Í byggingum myndast oft smávægilegur þrýstingsmunur milli úti- og innilofts. Vindur, hitamunur og loftræsting valda því að loft getur einnig sogast inn í gegnum minnstu rifur í byggingarhlutum útveggja.

Ef sprungur myndast í útveggjum eða meðfram gluggum og útihurðum, geta örverur borist með lofti inn í húsnæðið án þess að íbúar taki eftir því og valdið alvarlegum veikindum íbúanna án þess að nein ummerki séu um myglugróður.

Frost og þýðuálag getur margfaldað skaðann

Vegna veðurofsa á Íslandi gerir regluverkið sérstaklega miklar kröfur til veðurþols bygginga. Endurteknar hitasveiflur um frostmark yfir veturinn valda frost- og þýðuálagi á byggingahluta - sem þenjast út í hita en skreppa saman í kulda.

Við þessar aðstæður geta myndast fínar rifur í útveggina, vatn smýgur inn og í næsta frosti þenst fína rifan enn meira út og útveggurinn fer að leka - eða bakteríur fara að sogast inn um rifurnar. Þegar þetta gerist aftur og aftur yfir veturinn geta litlar rifur stækkað og orðið að alvarlegum skemmdum. Slíkar rifur geta síðan orðið leið fyrir raka, loft og örverur inn í byggingarhluta.

Þess vegna eru frost- og þýðuprófanir á byggingarefnum og byggingarhlutum grundvallaratriði í löndum þar sem loftslag er jafn krefjandi og á Íslandi og regluverkið tekur mið af því.

Ef byggingarefni eða byggingahlutar eru ekki með vottun um viðurkenda frost-þýðuprófun - þá getur það leitt til viðurlaga samkvæmt regluverkinu. Jafnvel ákvæði og leiðbeiningar í Rb blöðum geta átt við fyrir dómi um kröfur til löglega vottun útveggja.

Leiðbeiningar sem eiga að koma í veg fyrir vandann

Árið 2020 gaf Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins út svokallað Rb-blað um rakaöryggi bygginga.

Í því eru settar fram leiðbeiningar um hvernig verja eigi byggingar gegn raka á byggingartíma og hvernig koma megi í veg fyrir að vatn komist innundir einangrun útveggja áður en útveggjum bygginga er lokað.

Slíkar leiðbeiningar eru lykilatriði til að uppfylla kröfur mannvirkjalaga og byggingarreglugerðar. Ef þeim er ekki fylgt getur rakavandamál sem myndast á byggingartíma fylgt húsinu lengi og valdið myglu og bakteríugróðri undir einangrun sem sett er óvarin utaná steypta útveggi.

Mjög algengt er að steinullareinangrun sé lengi óvarin utaná húsum áður en klætt er utaná ullina og oft er enginn rakaheldur öndunarpappi utaná ullinni. Öndunarpappinn er lykilatriði til að koma í veg fyrir myglu og bakteríugróður undir ullinni. Til að setja svona pappa þarf oftast að setja veðurvörn utanum framkvæmdina eins og Rb-blaðið greinir frá.

Lærdómur frá stórum sjúkrahúsum

Afleiðingar rakavandamála geta orðið sérstaklega alvarlegar í heilbrigðisbyggingum þar sem viðkvæmir sjúklingar dvelja.

Í Glasgow hefur nýr spítali, Queen Elizabeth University Hospital, verið nýlega til umfjöllunar vegna rakavandamála og bakteríusýkinga sem tengdust meðal annars byggingar- og loftræstivandamálum. Málið hefur vakið mikla athygli og leitt til umfangsmikilla rannsókna og kostnaðarsamra úrbóta.

Þetta sýnir að byggingargallar sem tengjast raka geta haft víðtæk áhrif þegar um er að ræða heilbrigðisstofnanir þar sem starfssemin er algerlega háð bakteríufríu húsnæði.

Mikilvæg spurning um ný sjúkrahús á Íslandi

Á sama tíma er verið að reisa eina stærstu heilbrigðisbyggingu í sögu landsins fyrir Landspítalann.

Í einni af þessum byggingum eru um 30.000 fermetrar af glerútveggjum og talið mögulegt að magn kíttissamskeyta milli glerja geti mögulega numið allt að 50.000 metrum. Slík kerfi gegna lykilhlutverki í því að halda vatni og vindi frá byggingunni og hverskonar leki mundi valda gríðarlegu tjóni.

Framleiðandi glerútveggjakerfisins er Staticus, fyrirtæki sem sérhæfir sig í slíkum kerfum fyrir stórar byggingar víða um heim.

Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum hafa þessi kerfi verið prófuð hjá breskri vottunarstofu með tilliti til vind- og vatnsþrýstings. Slíkar prófanir eru mikilvægar til að tryggja að byggingar standist regn- og vindálag. Hins vegar er erfitt að finna opinberar upplýsingar um frost- og þýðuþol þessara glerútveggjakerfa – sem er eitt mikilvægasta álag sem byggingar verða fyrir í íslensku loftslagi og krafa er um í okkar regluverki.

Þess vegna vaknar eðlileg spurning um hvort glerútveggjakerfi nýja spítalans hafi verið prófuð sérstaklega fyrir frost-þýðu álagi sem einkennir íslenskt veðurfar?

Þetta eru spurningar sem ætti að vera auðvelt að svara ef allar prófanir og tæknileg gögn liggja fyrir. Auk þess er ólíklegt að leyfi hefði fengist fyrir þessum kerfum nema slík vottun lægi fyrir.

Ábyrgð stjórnvalda

Heilnæmt húsnæði er ekki lúxus heldur grunnforsenda heilbrigðs samfélags. Það á jafnt við um heimili fólks og opinberar byggingar.

Rannsóknir vísindamanna á borð við Dr. Miia Pitkäranta sýna að rakaskemmdir í byggingum geta haft mikil og alvarleg áhrif á loftgæði og heilsu fólks. Þess vegna þarf að taka slíkar ábendingar alvarlega ef grunur er um óeðlileg veikindi eða hverskonar ummerki um að útveggir húsa séu að leka eða mygla.

Mögulega ættu nýbyggingar sem eru að fara í sölu að hafa sérstaka viðurkennda vottun um að viðkomandi bygging sé án myglu í útveggjum og að viðurkenndur öndunarpappi sé utaná útveggjaeinangruninni. Einnig að útveggurinn sé ekki blautur undir útveggjaeinangruninni þegar fólk er að kaupa ný hús.

Stjórnvöld bera ábyrgð á því að tryggja að lög og reglur um mannvirki séu ekki aðeins til á pappír heldur einnig virt í framkvæmd.

Það þýðir að byggingaraðferðir, prófanir byggingarefna og eftirlit með framkvæmdum þurfa samkvæmt lögum að taka mið af íslensku veðurfari – þar sem rigning, vindur og sífelldar frost- og þýðulotur leggja miklar kröfur á Íslenskar byggingar. Við megum ekki bíða eftir að vandamálin komi upp eftir á.

Við eigum að tryggja núna að byggingar sem reist­ar eru í dag – sérstaklega þær sem eiga að þjóna þjóðinni næstu áratugi – standist raunverulegt álag íslensks loftslags og verði ekki uppspretta ósýnilegrar heilsufarsáhættu í framtíðinni.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag