Klámhundarnir engu gleymt

Harry og Heimir – Morð skulu standa. Frumsýnt 18. apríl

Höfundur og leikarar: Karl Ágúst Úlfsson. Sigurður Sigurjónsson og Örn Árnason. Leikstjóri: Þröstur Leó Gunnarsson. Lýsing: Haraldur Leví Jónsson. Hljóðmynd: Aron Þór Arnarsson.

Reykfylltur kjallari

Það er sniðug hugmynd að setja Harry og Heimi á svið í Þjóðleikhúskjallaranum. Þessi hliðarafurð Spaugstofunnar hefur frá upphafi verið einskonar leikur að film noir-hefðinni og smellpassar inn í rýmið. Þjóðleikhúskjallarinn hefur blessunarlega fengið að halda útliti sínu og andrúmslofti. Manni líður svolítið eins og maður stígi inn í tímavél þegar maður labbar niður tröppurnar í kjallarann – þetta er salur sem á að bjóða upp á jazztónleika, kabarettsýningar og sakamálaleikrit.

Ég var líka hrifinn af því að áhorfendur sitja við borð í salnum. Vissulega væri hægt að koma fleiri áhorfendum fyrir ef salurinn væri fullur af stólum. En það er meira í anda verksins að láta okkur sitja við borð, maður gæti verið staddur á kaffihúsi eða kjallarabar í París. Að auki fær maður blint stefnumót við þá gesti sem sitja með manni til borðs – hver veit hvað kemur út úr því.

Leikhópurinn notar rýmið líka á skemmtilegan hátt. Það eru dularfullar hliðarhurðir og morð framið á klósettinu. Eina sem vantar í kjallarann er í raun sígarettureykurinn – þeir félagar gera reyndar grín að því í verkinu sjálfu. Harry er sífellt að reyna að kveikja sér í sígarettu en kveikjarinn virkar ekki. Það er fínt, því reykingar eru auðvitað óþverri.

Leika sér að forminu

Sögurnar um Harry og Heimi byrjuðu sem útvarpsleikrit á Bylgjunni í kringum 1990. Þetta voru fjöldi þátta sem voru síðar gefnir út á geisladiskum. Þættirnir eru líka aðgengilegir á streymisveitum og ég get viðurkennt að hafa hlustað á þá nokkuð oft á ferðalögum með fjölskyldunni á sumrin. 

Í þáttunum eru Harry og Heimir auðvitað í aðalhlutverki en Örn Árnason er í hlutverki sögumanns (sem brýtur ósjaldan hinn svokallaða fjórða vegg) auk þess sem tálkvendið Díana Klein spilar yfirleitt stóra rullu.

Harry og Heimir rötuðu svo á svið í Borgarleikhúsinu árið 2009 í leikritinu Með öðrum morðum og 2014 kom út bíómyndin Morð eru til alls fyrst þar sem þeir fengu í fyrsta skipti fleiri leikara til liðs við sig – t.d. lék Þröstur Leó Gunnarsson í myndinni en hann leikstýrir þeim félögum í Þjóðleikhúskjallaranum og gerir vel.

Rauði þráðurinn í ævintýrum Harry og Heimis er ástin á góðu orðagríni, meinfyndnir fimmaurabrandarar, söguþáður sem jaðrar við fáránleika, tilvísanir í klassískar spæjarasögur og svarthvítar b-myndir og svo leikurinn að forminu. Þrátt fyrir allan vitleysisganginn má ekki gleyma því að höfundarnir eru þaulreyndir í öllu sem viðkemur handritsskrifum, hvort sem það er í leikkhúsi eða sjónvarpi og þeir njóta þess að leika sér að forminu og snúa upp á það.

Leikarar hverfa

Í Þjóðleikhúskjallaranum er það leikhúsið sjálft sem þeir félagar leika sér að. Grunnplottið í sögunni er það að leikarar í Þjóðleikhúsinu eru að hverfa og Harry og Heimir fá það verkefni að komast til botns í málinu. Vísbendingarnar leiða þá að dularfullum spítala þar sem Jóna tannlæknir (einn fyndnasti orðabrandari kvöldsins) mundar bútasögina í staðinn fyrir skurðblaðið. Heimir þarf að róa Harry (aðdáendur neðanbeltishúmors fá nóg fyrir sinn snúð) og Díana Klein – sem virðist vera orðin Þjóðleikhússtjóri endurnýjar kynnin við Harry Rögnvalds (náin kynni).

Sagan sjálf verður á köflum svo fjarstæðukennd að manni líður eins og þeir Karl Ágúst, Siggi Sigurjóns og Örn Árna viti sjálfir ekki hvert þeir eru að fara. En fáránleikinn er samt úthugsaður. Undir lokin grillir í stærri þemu. Vangaveltur um þau tímamót sem samfélagið stendur á með tilkomu gervigreindarinnar þar sem dánir leikarar eru jafnvel lífgaðir við í Hollywood myndum; handritshöfundum skipt út fyrir tölvuna. Er pláss fyrir þrjá leikara á efri árum í slíkum heimi?

Svo gat maður ekki annað en hugsað um þrautagöngu Karls Ágústs, sem greindist með æxli í höfði fyrir nokkrum árum og hefur lýst í viðtölum hvaða áhrif sú barátta hafði á hann. Kannski er einhver hluti af þrautum hans síðustu árin að finna í þessari súrrealísku sýningu – þar sem allt er misskilningur og enginn er sá sem þeir segjast vera.

Nostalgía

Þeir Örn, Karl Ágúst og Sigurður eiga allir að baki ótrúlegan feril í íslensku menningarlífi. Eflaust verða þeir alltaf nefndir í sömu andrá og Spaugstofan. Þættirnir nutu ótrúlegrar velgengni og höfðu áhrif á margar kynslóðir. Ákveðin tegund af húmor er jafnvel kölluð spaugstofugrín og vita þá allir við hvað er átt. 

Mér fannst fara vel á því að nokkrir karakterar úr gömlu Spaugstofunni gengu aftur í sýningunni. Einna fyndnastur var Sigtryggur gamli sem Siggi Sigurjóns lék og birtist skyndilega sem dularfullur húsvörður. Grínið með Sigtrygg var að hann svaraði nánast öllum spurningum játandi og salurinn engdist um af hlátri þegar hann gerði ruglaðar kringumstæður enn ruglaðri.

Svo má ekki gleyma einu frægasta atriði gömlu Spaugstofunnar. Þeir voru auðvitað kærðir fyrir guðlast og kallaðir klámhundar og þar sem neðanbeltishúmorinn fékk að fljóta með í þessu svakamálaleikriti var það rifjað upp. Maður getur ekki annað en hlegið þegar Kristján „heiti ég Ólafsson“ segir „porno dog“. Svo hafði Örn Árnason í nægu að snúast – skipti svo oft um gervi og hlutverk að hann átti í mestu vandræðum með hárkollur og búninga.

Það var unun að heyra þremenningana breyta um rödd og gervi og stundum duttu þeir í óvænta karaktera úr frægum teiknimyndum á borð við Svamp Sveinsson sem hitti vel í mark hjá yngri áhorfendum.

Góð afþreying

Það er hollt að hlæja og þeir Örn Árna, Karl Ágúst og Siggi Sigurjóns hafa svo sannarlega fært okkur þjóðinni gleði og hlátur í gegnum árin. Maður getur örugglega fundið hina og þessa galla og vankanta á þessari sýningu en það sem mér finnst skipta mestu máli er að þeir eru trúir sjálfum sér. Spaugstofugrínið hefur alltaf verið óheflað, óritskoðað og komið við kauninn á sumum. Þetta er ekki sýning sem er að reyna að þóknast einhverjum eða falla inn stemninguna í samfélaginu.

Ég gekk allavega út aðeins glaðari en ég kom inn. Þakklátur fyrir að fá endurnýja kynnin við þessa grínmeistara. Þakklátur fyrir að sjá Karl Ágúst blómstra á sviðinu. Þakklátur fyrir að hafa fengið að eiga góðar stundir með mömmu og pabba yfir Spaugstofunni sem krakki. Og líka þakklátur fyrir þennan skemmtilega endapunkt á leikárinu.

Niðurstaða

Harry og Heimir – Morð skulu standa er frábær skemmtun, fyndin og óhefluð. Sýningin passar vel inn í Þjóðleikhúskjallarann og sagan skilur eftir sig áhugaverðar vangaveltur um framtíð listarinnar í heimi gervigreindar.