Greining SFS. Hver er óttinn?

Undanfarna daga hafa Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) látið frá sér fara nýjar greiningar þar sem því er haldið fram að ef Ísland færi í aðildarviðræður við Evrópusambandið og gengi síðar í sambandið, þá myndu takmarkanir á erlendri fjárfestingu falla úr gildi [1]. Því er haldið fram að erlendir aðilar gætu keypt upp íslenskar aflaheimildir og flutt fisk til vinnslu erlendis [1]. Þessi hræðsluáróður er athyglisverður, en hann stenst hvorki sögulega né málefnalega skoðun þegar betur er að gáð.

Í fyrsta lagi er ótímabært að halda því fram að breytingar á eignarhaldi eða stjórnun fiskveiða gerist sjálfkrafa við aðild. Aðildarviðræður eru formlegt samningsferli þar sem Ísland leggur fram kröfur sínar og sækist eftir skýrum svörum um framtíð fiskveiðistjórnunar, eignarhalds og þjóðareignar. Þess vegan þarf að hefja viðræður, því áður en þjóðin tekur endanlega afstöðu þarf hún að vita hvaða skilmálar eru raunverulega í boði.

Í öðru lagi skjóta rök SFS um „íslensk yfirráð“ skökku við þegar litið er til stöðunnar í dag. Núverandi kerfi, sem byggir á framseljanlegum kvóta og krónuhagkerfi, hefur fært örfáum stórútgerðum óskorað einkaréttarvald yfir sameiginlegri þjóðarauðlind Íslendinga. Almenningur fær ekki sanngjarnan arð í gegnum veiðigjöld, og stór hluti afla er fluttur út óunninn eða grófunninn. Ég skrifaði nýlega grein um að það væri einmitt tækifæri í meiri fullvinnslu með aðild, því einungis 1,4% aflans er fullunninn á Íslandi. Útflutningur óunnins eða lítið unnins afla er ákvörðun útgerðanna, án þess að almenningur eða sveitarfélög á landsbyggðinni hafi mikið um það að segja. Verðmætaaukningin sem gæti átt sér stað á Íslandi fer öll til annarra landa. Þegar SFS talar um að verja „íslensk yfirráð“, er í raun verið að verja lokað og óskipt einkaréttarkerfi fárra útgerðarrisa. Þar er ekki verið að verja byggðir Íslands eða atvinnutækifæri í sjávarplássum. Þvert á móti.

Aðild að Evrópusambandinu og upptaka stöðugs gjaldmiðils myndi þvert á móti veita íslenskum sjávarútvegi og hátæknigeiranum í kringum hann (svo sem matvælavinnslu og tæknifyrirtækjum) greiðan aðgang að stærsta markaði heims án tollamúra og gengissveiflna sem nú kynda undir verðbólgu og háa vexti. Það er ekki skortur á íslenskri þekkingu sem veldur því að vinnslan er takmörkuð hér á landi, heldur efnahagsleg skekkja í krónuhagkerfinu sem heldur aftur af fjárfestingu og hvetur útgerðirnar til að senda afla óunninn til útlanda.

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026 snýst ekki um að selja fiskinn eða missa hann úr landi, heldur um það hvort Íslendingar eigi að hefja formlegar viðræður til að tryggja framtíð sína á alþjóðavettvangi með lýðræðislegum hætti. Ótti hagsmunasamtaka útgerðarinnar staðfestir fyrst og fremst að núverandi staða þjónar þeirra þröngu hagsmunum best.

Heimildir

[1] RÚV: Seint sagt að íslenskur sjávarútvegur þurfi á erlendri þekkingu og fjármagni að halda (14. ágúst 2026). https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-14-seint-sagt-ad-islenskur-sjavarutvegur-thurfi-a-erlendri-thekkingu-og-fjarmagni-ad-halda-483918

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og smíðaði verdbolga.net, opið mælaborð sem flokkar hvern lið verðbólgunnar eftir uppruna: ríki, erlendu eða innlendu.