Ó­á­kveðnir hallist jafnan að minni breytingum

Í nýjustu könnun Maskínu mælist já-hliðin með 51,3 prósent meðal þeirra sem taka afstöðu en nei-hliðin með 48,7 prósent. Forskotið er því 2,6 prósentustig.

Í júní mældist já-hliðin með 53,1 prósent og nei-hliðin með 46,9 prósent. Forskotið var þá 6,2 prósentustig. Það mældist sex prósentustig í lok júlí og 4,4 prósentustig í fyrri könnun Maskínu í ágúst.

„Þetta verður bara jafnara með hverri vikunni. Þetta er eiginlega alveg dæmigert að þegar við erum næst kjördegi þá vitum við minnst um hvor hliðin muni enda uppi sem sigurvegari,“ segir Hafsteinn.

Nýjasta könnunin fór fram dagana 21. til 25. ágúst og tóku 1.019 manns þátt. Alls segjast 8,5 prósent ekki vita hvað þau ætla að kjósa og 3,4 prósent vilja ekki svara. Í fyrri könnuninni í ágúst voru tíu prósent óákveðin.

Erfitt að yfirfæra reynslu annarra kosninga

Hafsteinn segir þjóðaratkvæðagreiðsluna sérstakan viðburð en hægt sé að horfa til alþingiskosninga, fyrri þjóðaratkvæðagreiðslna og sambærilegra kosninga erlendis.

„Auðvitað er þetta einstakur viðburður að mjög mörgu leyti. Við getum samt reynt að læra af því sem hefur gerst áður á Íslandi. Þá er ég að hugsa um alþingiskosningar og aðrar þjóðaratkvæðagreiðslur og síðan getur verið leitað út fyrir landsteinana þar sem hefur verið kosið um svipuð fyrirbæri, til dæmis Brexit-kosninguna í Bretlandi.“+

Hann segir Sjálfstæðisflokkinn og Flokk fólksins oft hafa verið vanmetna í könnunum fyrir Alþingiskosningar. Samfylkingin hafi á móti stundum verið ofmetin. Flokkarnir hafi ólíka afstöðu í Evrópumálum.

„Vandamálið er hvort við getum yfirfært þetta með beinum hætti. Það er í raun og veru algjörlega útilokað að vita fyrir fram.“

Ungt fólk naumlega á nei-hliðinni

Í nýjustu könnuninni segjast 48,8 prósent þeirra sem eru á aldrinum 18 til 29 ára ætla að segja já. Alls ætla 51,2 prósent að segja nei.

Í fyrri könnun Maskínu í ágúst var þessu öfugt farið. Þá sögðust 50,7 prósent yngsta hópsins ætla að segja já en 49,3 prósent nei.

Tölurnar ná aðeins til þeirra sem hafa tekið afstöðu. Í nýjustu könnuninni voru þeir 193 í yngsta aldurshópnum en 232 í þeirri fyrri. Þar kemur ekki fram hversu stór hluti ungs fólks er óákveðinn.

Hafsteinn segir þátttöku ungs fólks í könnunum almennt lægri en eldra fólks. Óvissan um yngsta hópinn sé því meiri.

„Við fáum auðvitað aldrei staðfestingu á því nákvæmlega hvað unga fólkið kýs. Við verðum að byggja það á könnunargögnum, þannig að það er ein af stóru óráðnu breytunum í þessum málum.“

Brexit undantekningin

Hafsteinn segir kannanir hér á landi almennt birtar án þess að stuðst sé við líkan um hvaða svarendur séu líklegastir til að mæta á kjörstað. Niðurstöðurnar séu því settar fram eins og allir myndu greiða atkvæði.

Slík líkön séu frekar notuð í Bretlandi og Bandaríkjunum. Þar sé meðal annars reynt að áætla hvert óákveðnir kjósendur muni leita.

„Almennt er talið í stjórnmálafræðinni að óákveðnir kjósendur séu líklegri til þess að halla sér að þeirri hlið sem er minna fyrir breytingar, það er að segja nei-hliðinni í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu.“

Hann tekur þó fram að þetta hafi ekki alltaf gengið eftir. Í Brexit-kosningunni árið 2016 fól það í sér minni breytingu að Bretland yrði áfram í Evrópusambandinu. Óákveðnir skiluðu sér hins vegar ekki með þeim hætti sem líkön gerðu ráð fyrir.

„Þessi aðferð virkaði ekki sérstaklega vel þar og fyrir vikið voru kannanirnar ekki alveg að ná því sem gerðist í þeirri atkvæðagreiðslu.“

Býst við mikilli kjörsókn

Hafsteinn býst við mikilli kjörsókn á laugardag. Hann hafi hingað til gert ráð fyrir að hún verði ekki ósvipuð kjörsókn í síðustu Alþingiskosningum, þegar 80,2 prósent þeirra sem voru á kjörskrá greiddu atkvæði.

Yfirleitt megi búast við minni þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslum en í alþingiskosningum.

„Þessi atkvæðagreiðsla sem fer fram á laugardaginn er einfaldlega það mikilvæg í huga kjósenda. Ég geri frekar ráð fyrir hærri kjörsókn en lægri og byggi það að einhverju leyti á því hversu gríðarlega margir hafa þegar kosið utan kjörfundar.“

Ástæða til að treysta könnununum

Hafsteinn segir skoðanakannanir fyrir síðustu Alþingiskosningar og borgarstjórnarkosningarnar í vor hafa reynst vel í sögulegu samhengi. Ástæða sé til að taka nýjustu tölurnar alvarlega.

„Ég held að við eigum bara að horfa á þessar tölur og treysta þeim. En við vitum það samt að það eru margar ástæður fyrir því að það getur verið munur á milli þess sem við sjáum í könnunum og kosningum.“

Staðan sé hnífjöfn samkvæmt könnunum en það þýði ekki að endanleg niðurstaða þurfi að verða jafn tæp.

„Þó að við sjáum að þetta sé hnífjafnt þá getum við alveg verið viðbúin því að það verði einhver munur þarna á milli út af þessum ástæðum sem verið er að ræða.“