Sátta­miðlun í saka­málum á Ís­landi?

Nýverið tók ég þátt í ársþingi evrópskra afbrotafræðinga í Varsjá Póllandi. Í einni málstofunni var kynnt ný bók um uppbyggilega réttvísi í Evrópu m.a. kafli um Ísland. Úrræðið hófst fyrir alvöru í Evrópu kringum síðustu aldamót og hefur náð fótfestu í mörgum löndum. Sáttamiðlun, ein tegund uppbyggilegrar réttvísi, hefur ekki mikið verið notuð í sakamálum á Íslandi í samanburði við margar aðrar evrópskar þjóðir. Þrátt fyrir að sáttamiðlun eigi sér stoð í íslenskri réttarvörslu hefur henni ekki mikið verið beitt í raun. Stuðst er við fyrirmæli ríkissaksóknara um sáttamiðlun reglulega uppfærð en engin ákvæði eru um sáttamiðlun í almennu hegningarlögunum. Sáttamiðlun hefur einkum verið beitt á Íslandi þegar ungir gerendur eiga í hlut og brotin ekki álitin alvarleg.

Hvað er sáttamiðlun

Markmið sáttamiðlunar er að draga úr þeim miska sem brot valda þolendum með því að leiða saman geranda og þolanda fyrir tilstilli sérhæfðs milligönguaðila. Sátt af þessu tagi getur aldrei orðið að veruleika nema með samþykki þolandans og viljayfirlýsingu gerandans um sekt sína og vilja til að bæta fyrir brotið.

Úrræðið er yfirleitt ódýrara og fljótvirkara en hefðbundin leið gegnum dómskerfið. Málsaðilar hafa meiri áhrif á hvernig tekið er á brotinu og afleiðingum þess, úrræðið ýtir undir lýðræðisleg gildi þar sem aðilar taka þátt af fúsum og frjálsum vilja.

Sumir óttast að réttaröryggi sé teflt í tvísýnu, ferli sáttamiðlunar of óformlegt. Jafnréttissjónarmiðum ógnað sá sterki verði jafnvel ofan á. Ekki er víst að sambærileg mál hljóti sömu afgreiðslu enda er lausnin samkomulagsatriði sem geta verið ólík. Opinber mál verði einkavædd telja sumir ágalla; lúkning opinberra mála útvistuð til aðila utan réttarvörslukerfisins. Kostirnir eru samt veigameiri og úrræðið hefur notið vaxandi stuðnings.

Reynsla af sáttamiðlun

Hver er reynslan erlendis? Uppbyggileg réttvísi er víða orðin hluti af hegningarlögunum í Evrópu, unnt er að vísa bæði vægari og alvarlegri málum til sáttamiðlunar. Samhliða öðrum refsingum bæði innan og utan fangelsa eða án útgáfu ákæru eða saksóknar. Ólíkir fagaðilar geta komið að sem miðlarar, aðilar eins og sálfræðingar og félagsráðgjafar sem hafa sérhæft sig í uppbyggilegri réttvísi. Reynslan er almennt jákvæð. Vísbendingar hafa komið fram um lægri ítrekunartíðni brota, betri líðan bæði þolenda og gerenda og öryggistilfinning þeirra orðið meiri í kjölfar sáttamiðlunar.

Sáttamiðlun í sakamálum á Íslandi

Tilraunaverkefnið Hringurinn í Reykjavík árið 2001 byggði á sáttamiðlun í málefnum ósakhæfra barna. Lögregluþjónn var sáttamiðlari og reynslan metin jákvæð. Annað tilraunaverkefni var sett á laggirnar 2006-8 ekki ósvipað Hringnum. Ríkissaksóknari mælti með úrræðinu fyrir 15-21 árs gerendur á landsvísu án þess að útiloka eldri aldurshópa. Fallið frá saksókn ef samkomulag næst. Reynslan af verkefninu var jákvæð og mælt með framhaldi. Að grunni til hefur sama fyrirkomulagi verið fylgt síðan.

Námskeið voru lengi vel ekki haldin fyrir sáttamiðlara en urðu hluti af námskrá Mennta- og þróunarseturs lögreglu árið 2021 málin samt ekki mörg. Einkum möguleg fyrir vægari brot en fyrir nokkrum árum bætti ríkissaksóknari við kynferðislegri áreitni og brotum gegn blygðunarsemi sem hægt er að vísa í sáttamiðlun.

Lögreglan hefur almennt verið sátt við þetta úrræði en hefur nefnt að það auki á álag hennar. Að fullrannsaka mál og sjá síðan um lausn þess að auki. Sum málanna snúi einnig gegn þeim sjálfum og ekki við hæfi að lögreglan verði aðili að málunum bæði sem þolandi og miðlari. Margt til í því og þessir annmarkar auk skorts á námskeiðum fyrir sáttamiðlara hafa vafalítið dregið úr beitingu úrræðisins hér á landi í samanburði við önnur lönd.

Að breikka þann hóp á Íslandi sem getur tekið að sér sáttamiðlun myndi strax skapa breiðari grundvöll undir beitingu sáttamiðlunar í sakamálum hér á landi. Að auki er mikilvægt að úrræðið fái sterkari lagastoð í hegningarlögunum og ferlið og málsmeðferðin fái traustari umgjörð.

Sáttamiðlun á Íslandi og framtíðin

Íhuga ætti að víkka enn meira út hvaða brot geta farið í sáttamiðlun. Alvarleg ofbeldis- og kynferðisbrot hafa verið tekin fyrir í sáttamiðlun erlendis og reynslan yfirleitt jákvæð. Í fámennu samfélagi eins og því íslenska skiptir máli að líta til framtíðar en ekki bara til hins liðna þótt það geti verið erfitt. Miklar líkur eru á að þolendur og gerendur hittist á förnum vegi síðar og uppbyggilegt að hafa lokið málinu með formlegum hætti áður. Til að draga úr þeirri angist sem fylgir því að hitta geranda sinn fyrir tilviljun – einnig kvíðavaldandi fyrir gerandann sjálfan að hitta þolandann eða aðstandendur hans.

Tregða þolenda kynferðisbrota að kæra

Við vitum að mörg kynferðisbrot eru felld niður af lögreglu og margir þolendur veigra sér við að kæra brot. Á sama tíma er ljóst að yfirleitt hefur eitthvað gengið á og óviðunandi fyrir þolendur og jafnvel gerendur líka að sjá málin bara hverfa eins og ekkert hafi gerst. Þótt ekki sé alltaf hægt að sýna fram á saknæman ásetning geranda fyrir dómi er reynsla og þjáning þolenda oft mikil sem aðkallandi er að gera upp á einhvern hátt.

Nýr kostur til málsloka er brýnn

Sáttamiðlun gæti verið valkostur fyrir utan réttarvörslukerfið þar sem ábyrgð geranda á atvikinu yrði rædd og viðurkennd án þess að refsiverður ásetningur hafi endilega legið að baki. Iðrun sýnd og vilji til að bæta miskann ef hægt er. Ljóst er að ekki allir vilja eða treysta sér að velja þennan kost en farvegur fyrir sáttamiðlun af þessu tagi ætti samt að vera fyrir hendi. Nýr kostur til málsloka er brýnn – ekki bara fyrir vægari brot heldur ekki síður alvarleg brot. Vilji er allt sem þarf.

Höfundur er prófessor í félags- og afbrotafræði við Háskóla Íslands.