Klerkur kallar eftir samtali um barnaníðinga

Séra Bjarni Karlsson ritaði grein sem birtist á Vísi nú í vikunni, sem vakið hefur mikla athygli og talsverð viðbrögð, svo mikil og í sumum tilfellum óvinsamleg, að Bjarni hefur talið vert að bregðast við þeim. Það gerir hann með pistli í athugasemdakerfi Vísis, sem hann birti nú í morgun.

Í umræddri grein talar hann fyrir fyrirgefningunni, hann vitnar óbeint til orða Guðna Th. Jóhannessonar forseta Íslands, þess efnis að sjálfur vilji hann helst læsa þá sem gerast sekir um barnaníð inni og henda lyklunum. Tilefnið er mál Roberts Downey en það vakti reiði víða í samfélaginu þegar hann hlaut uppreist æru og lögmannsréttindi sín á nýjan leik eftir að hafa gerst sekur um kynferðisbrot gegn unglingsstúlkum.

Fyrirgefningin eina færa leiðin

Séra Bjarni, sem sjálfur varð fyrir kynferðislegri áreitni sem barn, segist ekki hafa ætlast til þess að grein sín fengi blíðar eða lofsamlegar móttökur.

„Ég er að biðja fólk að koma til samtals um erfitt og sístætt mál, spurninguna um það hvernig taka eigi á fólki sem gerst hafi sekt um barnaníð. Ég hef í áranna rás kynnst ótal ólíkum málum af þessu tagi og horft í augun á þolendum og gerendum og ástvinum beggja vegna borðs í hundraðavís og geri inn. Það er þess vegna sem ég læt mig hafa það að fara út í þessa erfiðu og vandasömu umræðu,“ segir Bjarni í pistli sínum.

Hann tekur fram að hann sé ekki handhafi sannleikans en hann vilji benda á að „að hin einfalda leið sem núna er hrópuð af þökum og talin lausn vandans er ófær og mun einmitt ýta undir og auka vandann heldur en hitt. Auðvitað verðum við að taka fast og ákveðið á gerendum. Enginn velkist í vafa um það. Og það verður að beita refsingum í þessum málaflokki sem öðrum flokkum glæpa. En hugmyndin um það að ljá þessari tegund ofbeldis eilífðargildi í lífi gerenda og þolenda, svo freistandi sem hún kann að virðast við fyrstu sýn, er mjög slæm.“

Væri búið að leysa þetta ef ofbeldi virkaði

Hann segir flesta gerendur í barnaníðsmálum vera í ástvinahópi þolenda. Ef við höfum ofsafengin viðbrögð og látum afleiðingarnar vera óafmáanlegar munu færri þora að tjá sig, færri munu fá hjálp og fleiri gerendur munu athafna sig óáreittir árum og áratugum saman.

„Barnaníð er útbreiddur fjandi, hræðilegur myrkur veruleiki í lífi ótal fjölskyldna í landinu. [...] Ef lausnin á ofbeldi lægi einfaldlega í meiri refsingum þá værum við búin að leysa þennan vanda fyrir löngu. Við kunnum svo vel að refsa, en við kunnum ekki vel að ræða saman og halda hvert öðru ábyrgu,“ segir Bjarni meðal annars í eftirtektarverðum pistli sínum sem smá má í heild sinni hér neðar.

Pistill Séra Bjarna Karlssonar í heild sinni

Ágætu tilskrifendur.

Ég þakka fyrir viðbrögðin. Ég ætlast ekki til þess að það sem ég er að segja í þessari grein fái blíðar og lofsamlegar móttökur. Ég er að biðja fólk að koma til samtals um erfitt og sístætt mál, spurninguna um það hvernig taka eigi á fólki sem gerst hafi sekt um barnaníð. Ég hef í áranna rás kynnst ótal ólíkum málum af þessu tagi og horft í augun á þolendum og gerendum og ástvinum beggja vegna borðs í hundraðavís og geri inn. Það er þess vegna sem ég læt mig hafa það að fara út í þessa erfiðu og vandasömu umræðu.

Ég álít mig ekki vera handhafa sannleikanns í þessu máli frekar en öðrum, en það sem ég er að benda á er það að hin einfalda leið sem núna er hrópuð af þökum og talin lausn vandans er ófær og mun einmitt ýta undir og auka vandann heldur en hitt. Auðvitað verðum við að taka fast og ákveðið á gerendum. Enginn velkist í vafa um það. Og það verður að beita refsingum í þessum málaflokki sem öðrum flokkum glæpa.

En hugmyndin um það að ljá þessari tegund ofbeldis eilífðargildi í lífi gerenda og þolenda, svo freistandi sem hún kann að virðast við fyrstu sýn, er mjög slæm. Flestir gerendur í barnaníðsmálum eru í ástvinahópi þolenda. Ef við höfum offsafengin viðbrögð og látum afleiðingarnar vera óafmáanlegar munu færri þora að tjá sig, færri munu fá hjálp og fleiri gerendur munu athafna sig óáreittir árum og áratugum saman. Ef við hins vegar eflum samtalið, höldum hvert öðru ábyrgu með því að móta umhverfi og menningu þar sem við ræðum opið um mannslíkamann og kynferðislega snertingu og kynferðisleg mörk, jafnt við börn sem fullorðna. Ef við síðan vinnum markvisst með gerendur og leggjum áherslu á að halda þeim ábyrgum fyrir gjörðir sínar í stað þess að einangra þá og skamma einfaldlega út í horn þar sem við viljum ekkert af þeim vita, þá munum við uppskera öruggara þjóðfélag.

Barnaníð er útbreiddur fjandi, hræðilegur myrkur veruleiki í lífi ótal fjölskyldna í landinu. Og ég leyfi mér að benda á þá vitneskju mína að þessi hugmynd sem núna virðist gagnrýnislaust fá hljómgrunn sem einhvers konar lausn á þessu máli er ófær leið þótt tilfinningarnar á bak við hugmyndina séu öllum auðskildar. Vegna barnanna sem NÚNA er verið að misþyrma. Vegna barnanna sem eiga eftir að verða fyrir ofbeldinu, vegna alls þess fjölda samlanda okkar sem þjást og líða á þessu sviði, sem þolendur, gerendur og ástvinir, - þeirra allra vegna er ég að benda á þetta.

Ef lausnin á ofbeldi lægi einfaldlega í meiri refsingum þá værum við búin að leysa þennan vanda fyrir löngu. Við kunnum svo vel að refsa, en við kunnum ekki vel að ræða saman og halda hvert öðru ábyrgu. Ég tek heilshugar undir þá gagnrýni að fyrirgefning sé oft einfölduð. Það getur enginn ákveðið að fyrirgefa barnaníð. Þegar fyrirgefning vex fram í ofbeldismálum, að ekki sé talað um ofbeldismál af þessu tagi, þá er það langt ferli. Dag einn uppgötvar þolandinn að hann hefur öðlast frið gagnvart ofbeldisatburðunum og aðstæðunum sem til þeirra leiddu. Hann finnur að það sem gerðist (og þ.m.t. persóna gerandans) hefur ekki lengur vald yfir honum eða henni.

Þessi frelsistilfinning, þessi reynsla af því að endurheimta valdið yfir eigin lífi er gjarnan nefnd fyrirgefning. Það merkir EKKI að ofbeldið sé allt í einu fyrirgefið í þeim skilningi að það hafi bara verið í lagi eftir allt saman. Það merkir að þolandinn er ekki lengur undir valdi þess sem gerðist. Í stað þess að lifa í reiði og ásökun hefur hann náð þeim stað að hann heldur geranda og öllum aðilum máls ábyrgum í huga sínum en þarf ekki að endurspila atburði í höfðinu eða hrökkva í kút og fara á flótta ef hann t.d. rekst á gerandann í búð.  Um þá fullyrðingu að þau sem níðst hafa á börnum séu í öllum tilvikum siðblindir einstaklingar sem ekki sé við bjargandi vil ég einfaldlega segja að það er nú bara ekki mín reynsla.

Flestir sem misnota börn eru ungir kjánar sem gera sér litla grein fyrir afleiðingum gjörða sinna en eiga eftir að þroskast og ná tökum á lífi sínu. Barnaníðingurinn sem situr um fórnarlömbin með kerfisbundnum hætti er mjög sjaldgæf sort. Á slíkum málum þarf að taka með öðrum hætti. Algengsti vettvangur kynferðisbrota gagnvart börnum eru sennilega fjölskkylduboð og sumarbústaðaferðir. Ef okkur liggur raunverulega á hjarta að fækka barnaníðsmálum þurfum við þess vegna að auka samtal, fræðslu og aðhald og móta menningu þar sem hver og einn er handhafi eigin líkama og allir vita að 'maður gerir það bara með jafningjum sínum.'