Þurfa ekki að skila Stálskipaauðnum

Dómur Hæstaréttar þess efnis var kveðinn upp klukkan 14 í dag. Í dóminum hafa nöfn hlutaðeigandi verið afmáð en í ónafnhreinsaðri ákvörðun Hæstaréttar um veitingu kæruleyfis, sem Vísir hefur undir höndum, segir að leyfisbeiðandi væri dánarbú Írisar Drafnar Kristjánsdóttur. Hún sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn Þorstein Sigurðsson, sem stofnaði útgerð með bróður sínum Ágústi sem síðar varð að Stálskipum.

Þorsteinn átti lengi vel fimmtán prósenta hlut í Stálskipum en hafði selt hann þegar hann lést árið 2017. Þá hafði félagið lagt af útgerð og var orðið að stöndugu fjárfestingafélagi.

Fengu 250 milljónum meira en bróðirinn

Ítarlega var fjallað um úrskurð Landsréttar í málinu, sem kveðinn var upp þann 4. september síðastliðinn. Í honum kom meðal annars fram að fjögur systkini, Dagbjört Lína, Jenný, Vera Lind og Andri Þorsteinsbörn, hefðu fengið um 250 milljónum króna meira í fyrirframgreiddan arf en bróðir þeirra. 

Frá árinu 2010 hefðu systkinin öll fengið rúmar hundrað milljónir á mann í arf en frá árinu 2016 hafi aðeins fjögur þeirra fengið hann. Að lokinni síðustu færslunni árið 2019 hafi búið verið orðið svo gott sem eignalaust.

Dánarbúið hefði krafist þess að systkinin fjögur endurgreiddu á bilinu 59 til 60 milljónir á mann, sem þau hefðu þegið umfram bróðurinn. Það hefði búið gert að undirlagi tveggja barna bróðurins, sem hefði látist árið 2019.

Engin skylda til að endurgreiða

Í niðurstöðu Landsréttar, sem og héraðsdóms, sagði að dánarbúinu hefði ekki tekist að færa sönnur á það að vilji arfleiðenda, foreldra systkinanna, hefði verið að börn þeirra fengu jafnan arf.

Þá hefði ákvæði erfðalaga staðið í vegi fyrir því að systkinunum yrði gert að endurgreiða fyrirframgreiddan arf sem þau fengu umfram bróður sinn að þessu leyti.

Í 32. grein erfðalaga segði að erfingi sem hlýtur fyrirfram meira fé frá arfleifanda en nemur erfðahluta hans verði hann ekki skyldaður til að standa búinu skil á mismuninum, nema hann hefði sérstaklega skuldbundið sig til þess. Systkinin fjögur hefðu ekki skuldbundið sig til þess.

Grandsemi skiptir engu máli

Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að með vísan til orðalags ákvæðisins forsögu þess og lögskýringargagna verði inntak ákvæðisins ekki skýrt með þeim hætti að í því felist svokölluð traustfangsregla. 

Það geti því ekki skapað skyldu til endurgreiðslu þótt erfingi sem þegið hefur fyrirframgreiddan arf sé grandsamur um að arfurinn sé meiri en nemur arfshluta hans. Þá geti það heldur ekki skipt máli um skyldu til endurgreiðslu þótt vilji arfleifanda standi til þess að skipta arfi eftir erfðareglum, enda sé honum í lófa lagið að binda fyrirframgreiddan arf því skilyrði að sá sem við honum taki gangist undir skuldbindingu um að endurgreiða það sem kann að reynast umfram arfshluta hans. 

Að baki ákvæðinu búi fyrst og fremst þau sanngirnisrök að erfingi sem fengið hefur fyrirframgreiddan arf, oft löngu fyrir andlát arfleifanda, þurfi ekki að gera ráð fyrir að verða að endurgreiða hluta hans jafnvel áratugum síðar. Þá sé jafnframt haft í huga að fjárhagur arfláta geti tekið breytingum eftir fyrirframgreiðslu þannig að fjárhagur bús hans sé annar og lakari þegar skipti fara fram að honum látnum.

Í beinni andstöðu við skylduerfðareglurnar

Fyrrgreind rök eigi þó ekki við í þessu máli enda hafi nánast allir fjármunir arfleifenda verið greiddir út sem fyrirframgreiddur arfur skömmu fyrir andlát, í beinni andstöðu við skylduerfðareglur erfðalaga. Á hinn bóginn séu ekki efni til að skýra umþrætt ákvæði á annan veg en samkvæmt skýrum orðum þess. 

Af því leiði að erfingja sem ekki hefur sérstaklega skuldbundið sig til að endurgreiða ofgreiddan arfshluta verður ekki gert að inna slíka greiðslu af hendi. Í málinu liggi fyrir að systkinin hafi aldrei gengist undir skuldbindingu um að endurgreiða fyrirframgreiddan arf sem þau fengu umfram erfðahluta sinn. Af þeirri ástæðu standi fortakslaust ákvæði erfðalaga því í vegi að þau verði skylduð til að standa dánarbúinu skil á mismuninum.