Bessastaðaboðskortin

Það er eitthvað sérstakt augnablik sem kemur þegar maður les boðslista nýársfagnaðar Bessastaða. Ekki reiði og ekki sjokk. Heldur þessi rólega, dálítið kaldhæðni skýrleiki: aha… þetta er enn svona.

Ekki af því að fólk hafi kannski ekki breyst……heldur af því að kerfið hefur það ekki.

Bessastaðir eiga að vera heimili þjóðarinnar. Tákn um sameiginlega stofu þar sem allir eru velkomnir sem þar koma. En ár eftir ár birtist sami listinn, sama mynstrið, sama tengslanetið. Fólk með stöður, fólk með titla, og fólk sem kann kóðann. Fólk sem er svo oft boðið að það hlýtur að vera komið með inniskó þarna.

Ekki miskilja mig, það er ekki það að þetta fólk eigi aldrei að vera boðið. Málið er einfaldara, og um leið svo miklu alvarlegra….. það er nánast bara þetta fólk sem er boðið ár eftir ár….(með smávægilegum breytingum til að friða almenning)

Þarna birtist satórían. Ekki í orðum forsetans, ekki í veislunni sjálfri, heldur í speglinum sem boðslistinn heldur uppi. Spegill sem segir…..Þetta er hvernig Ísland lítur út þegar valdið velur sjálft sig.

Svo stendur almenningur fyrir utan og horfir inn í stofuna, sem á að vera okkar allra.

Í litlu samfélagi eins og Íslandi er þetta ekki lengur saklaust. Ekki vegna þess að fólk sé öfundsjúkt eða „biturt“…. Heldur vegna þess að fólk er orðið meðvitað. Það sér hvernig sama fólkið birtist aftur og aftur, í stjórnum, í nefndum, í fjölmiðlum, og á Bessastöðum…oft með mismunandi titla eftir því hvar það stendur. Ræðismaður á Bessastöðum eða eitthvað fínt sem passar við tilefnið, enn sérfræðingur eða athafnamaður þegar þarf að verja hagsmuni eða vera „Óháður álitsgjafi“ í fjölmiðlum og öðrum mikilvægum málum,.. þegar hentar að sjálfsögðu.

Það er þetta titlaflakk sem sumir elska því að þau vita að þetta er gamla góða aðgangskerfið sem opna dyr til þeirra sem deila sama siðferðislega kompásnum.

Svo er hitt, sem flestir finna í maganum þó það sé sjaldan sagt upphátt..”hvar er almenningur?”

Ekki fulltrúar almennings, ekki formenn, ekki stjórnendur, ekki fólk sem er þar „fyrir hönd“. Heldur bara fólk. Venjulegt fólk. Fólk sem heldur samfélaginu gangandi án þess að fá boðskort, sviðsljós eða laun fyrir að sitja í fleiri en einni stöðu í einu.

Kennarinn sem mætir þreyttur í vinnuna, sjúkraliðinn á næturvakt, móðirin sem heldur heimilinu og fjölskyldunni saman. Iðnaðarmaðurinn sem lagar hlutina sem kerfið gleymir. Námsmaðurinn sem trúir enn að framtíðin verði betri. Öryrkinn sem þarf stöðugt að sanna rétt sinn. Fólkið sem stendur í biðröðum, fyllir út eyðublöð, borgar skatta og treystir, jafnvel eftir áföll…..það sér að samfélagið er bara fyrir hina.

Ef nýársboð forseta á að vera þjóðarboð, þá er lausnin í raun ótrúlega einföld…. Og hún er ekki róttæk…nema kannski í íslenskum skilningi, þar sem allt sem raskar valdajafnvægi telst óþægilegt.

Meiri en helmingur boðslista á að vera almennir borgarar

Ekki valdir út frá stöðu, ekki út frá tengslum, ekki út frá titlum. Heldur valdir handahófskennt. Valið af heiðarlegu valdalausu fólki sem er í tengslum við fólkið sem hefur engin völd, eins og samfélagið sjálft…. Fólk sem á ekkert sameiginlegt nema að búa hér og lifa raunveruleikanum sem ákvarðanirnar hafa áhrif á.

Ímyndið ykkur táknmálið í því. Að valdið neyðist til að sitja í sama herbergi og veruleikinn. Ekki til að sjá fólk þegja eða „hlusta kurteislega“, heldur einfaldlega til að vera til staðar saman. Engin ræðuhöld, engin sýning. Bara samvera sem segir…Þetta er líka þjóðin.

Því eins og þetta er núna, þá er kaldhæðnin sú að orð eins og „samstaða“ og „sameiginleg gildi“ eru sögð í sal þar sem stór hluti þjóðarinnar er kerfisbundið fjarverandi,…og fólk finnur það. Það finnur ósamræmið. Það finnur að þetta snýst ekki um hefðir, heldur um hver fær að skilgreina hverjir teljast með.

En það er eitt sem veldur mestri ónotatilfinningu, og það er hversu margir dómarar og fulltrúar réttarkerfisins eru á einhvers konar skyldumætingu á slíkum samkomum. Ekki sem einkaaðilar, heldur í krafti stöðu sinnar. Það er gríðarlega óviðeigandi. Réttarkerfið á að standa utan við pólitískt og félagslegt vald, ekki sitja í sömu stofu og það. Þegar dómarar mæta í slíkar veislur verður sjálf nærvera þeirra að tákni, og það tákn veikir traust. Réttlæti verður ekki aðeins að vera óháð. Það verður líka að sjást.

Það er líka ástæða fyrir því að mörgum finnst óþægilegt þegar rætt er um að bjóða fórnarlömbum ranglætis eða ofbeldis inn, fólki sem barðist við kerfið, eða fólki sem þurfti að krefjast réttar síns árum saman. Því þá stendur vondadrottningin loks frammi fyrir speglinum sem lýgur ekki. Samhljómsmyndin stenst það ekki. Og þá þarf að horfast í augu við afleiðingarnar.

En einmitt þar liggur vonin.

Því samfélag sem þorir að opna stofuna sína fyrir öllum, ekki bara þeim sem eru fasta gestir er samfélag sem er tilbúið að vaxa. Bessastaðir gætu verið tákn þess. Ekki staður þar sem valdið brosir að sjálfu sér, heldur staður þar sem þjóðin sér sjálfa sig og hugsar: Já. Þetta erum við. Allir.

Og kannski er satórían sú…þetta er ekki flókið. Þetta er bara óþægilegt fyrir þá sem eru vanir að vera boðnir.

Fyrir almenning væri þetta einfaldlega sanngjarnt. Og sanngirnin, ef hún birtist loksins, vekur kannski reiði meðal þeirra sem hafa gengið að forréttindum vísum. Enn hjá almenningi mun hún vekja létti og von, og þessa kyrru gleði yfir því að einhver hafi loksins rjúft mynstur sem hefur þjónað misgóðu fólki, og …valdi sem erfðist í gegnum tengslanet, og sjálfgefnu aðgengi að þægilegra lífi,..á kostnað annarra.

Höfundur er ljósmyndari, nemi í félagsráðgjöf, með bakgrunn í mannréttindum og samfélagsmálum