Vanga­veltur um „fólkið sem hvarf“

Ég hef nýlega lokið við að lesa bók Vals Gunnarssonar um endalok samfélags Íslendinga á Grænlandi, en það mál kom upp seint á 15. öldinni , og hafði þá búsetan staðið lengi þar, allavega 4 til 5 hundruð ár. Bókin er mjög athyglisverð.

Allmikil leynd opg margar gróusögur hafa gegnum tíðina verið uppi um málið, en þegar biskupinn í Noregi kom að vísitera einn góðan veðurdag voru allir á bak og burt, skildu eftir sig fjöldann allan af byggingum og húsdýr voru á vappi á nokkrum stöðum.

Íslendingarnir Kolbeinn Þorleifsson og Ketill Larsen dvöldu á Grænlandi á sínum tíma og rannsökuðuðu málið. Niðurstaða þeirra er ekki einhlít, en þeir staðfestu að gamalt fólk á Grænlandi hefði sagt að norræna fólkinu hafi smá fækkað, fæðingum hefði fækkað, áhugi fólks á líkamlegri vinnu hefði hrakað smátt og smátt og fólkið svo loks horfið

Lítum aðeins á samtímaheimildir. Vitað er að íslendingarnir í Eystribyggð, sem kölluð var, voru stórir í sniðum, byggðu stór hús, stóra kirkju, ræktuðu stót tún, héldu stórar veislur og voru í það heila mjög stórtækir. Sagt er frá gríðarlegum veisluhöldum, brúðkaupum og erfidrykkjum, sem jafnvel enduðu svo með ofbeldi og mannvígum, allavega skeftur fóstbræðrasaga ekki af hlutunum, en hún gerist að hluta til á Grænlandi. Þá er Bárðar saga Snæfellsáss og fleiri heimildir trúverðugar.

Í byrjun 15 aldar voru veislur enn haldnar og eru brúðhjón nafngreind, þótti fínt að gifta sig á Grænlandi, þó sigling þangað væri ekki áhættulaus. Að manni læðist sú tilfinning að ofmetnaður og dramb, flottræfilsháttur og fleira hafi oftar en ekki ráðið úrslitum, en fleiri og fleiri fóru að hverfa sísvona, rétt eins og okkar eigin Eggert Ólafsson, sem hlustði ekkert á fortölur og veðurspá, heldur sigldi í staðinn bara inn í eilifðina á Breiðafirði í den, ásamt eiginkonu sinni og þau nýgift.

Þegar áðurnefndur biskup kannaði svæðið kringum Bröttuhlíð sem kölluð var, var þar engin norræn sál lengur, en einu tók hann eftir. Kirkjuþakið var horfið, hafði sennilega verið rifið sundur og notað tíl skipasmíða og síðustu íbúarnir svo siglt sinn sjó.

Það þarf ekki nema meðalgreind til að sjá hliðstæður í okkar nútímasamfélagi, nokkuð sem má skilgreinast sem hnignun. Það setur að manni hroll. Ég tek undir með frænda mínum Geir Haarde sem sagði á sínum tíma. „Guð blessi Ísland“.

Höfundur er prestur.