Endurvekjum hvata til fjár­festinga

Í upphafi síðasta árs voru væntingar um hraðara vaxtalækkunarferli og minni verðbólgu. Raunin varð allt önnur. Verðbólga reyndist þrálát og vextir hafa haldist háir lengur en flestir áttu von á. Háir innlánsvextir hafa dregið úr hvata til fjárfestinga í verðbréfum, þrátt fyrir að fræðin segi að dreift eignasafn skili betri ávöxtun til lengri tíma en bankainnlán ein og sér.

Víða erlendis hafa stjórnvöld brugðist við stöðunni með því að innleiða skattalega hvata og einfaldar tegundir fjárfestingarreikninga, sem hvetja almenning til þátttöku á verðbréfamarkaði. Sænska leiðin er líklega eitt besta dæmið, en bæði Bretland og Noregur hafa einnig náð góðum árangri með svipuðum útfærslum. Leiðirnar hafa tvíþættan ávinning: annars vegar stuðla þær að betri langtímaávöxtun fyrir heimilin og styrkja á sama tíma virkan hlutabréfamarkað, sem er mikilvægur hluti af heilbrigðu hagkerfi og lykilfjármögnunarleið fyrir skráð fyrirtæki.

Sameiginlegt með öllum leiðunum er að þær skapa skattalega hvata, eru einfaldar í framkvæmd, hafa engin framlagsmörk, bjóða upp á ótakmarkaðan fjárfestingartíma og heimila fleiri en einn reikning fyrir hvern einstakling, til dæmis hjá ólíkum fjármálastofnunum. Þá bjóða þær einnig upp á fjölbreytt úrval fjárfestingarkosta og stuðla að aukinni samkeppni meðal vörsluaðila.

Japanir endurskoðuðu þá fjárfestingarreikninga sem í boði eru þar árið 2024, sem hefur skilaði sér í stóraukinni fjárfestingu. Þá hafa bæði Pólland og Slóvenía formlega kynnt og samþykkt nýja fjárfestingarreikninga með skýrum skattalegum hvötum og langtímaáherslum. Þetta er þróun sem við sjáum víða um heim: skattalegir hvatar sem eiga að auka fjárfestingu í verðbréfum til lengri tíma.

Einfaldar og árangursríkar leiðir

Að byrja snemma og leyfa vaxtavöxtum að sjá um að skila ávöxtun yfir lengri tíma er jafnframt atriði sem sum lönd, þar sem er unnið er að lagaumgjörð vegna fjárfestingarreikninga fyrir börn, horfa til. Með því er verið að breyta viðhorfi til fjárfestinga á þann hátt að fjárfesting sé stöðug og til langs tíma. Í því felst að horft er í gegnum sveiflur á markaði í stað þess að stunda spákaupmennsku og leyfa tilfinningum að ráða för. Slíkir reikningar eru í raun tæki til að efla fjármálalæsi barna, þekkingu sem þau taka með sér inn í framtíðina.

Í Bandaríkjunum hefur ný tegund fjárfestingarreikninga fyrir börn fædd á árunum 2025–2028 verið innleidd, þar sem stjórnvöld leggja 1.000 dollara inn við stofnun reiknings og aðstandendur geta bætt við allt að 5.000 dollurum á ári. Fjárfestingarkostir eru meðvitað takmarkaðir við ódýra, dreifða vísitölusjóði til að beina sparnaði í langtímafjárfestingu.

Svipuð nálgun hefur verið tekin upp víða í Evrópu. Í Þýskalandi fá börn til að mynda mánaðarlegt framlag frá ríkinu sem þarf að fjárfesta og foreldrar eru hvattir til að leggja sitt af mörkum. Slík kerfi byggja á þeirri einföldu hugsun að tíminn vinni með börnunum. Þau stuðla að betri fjármálavenjum en koma þó aldrei í staðinn fyrir kennslu um fjármálalæsi eða þýðingu fjármála í hversdeginum.

Tækifæri til að efla fjárfestingu og styðja við hagvöxt

Það er fagnaðarefni að umræða um fjármál sé að opnast og fleiri leiti sér upplýsinga og ráðgjafar. Samhliða því hefur umræða aukist um leiðir til að hvetja til fjárfestinga í verðbréfum. Líkt og rakið hefur verið þekkist það víða að slíkar leiðir byggist á einföldum verðbréfareikningum með skattalegum hvötum. Slíkir hvatar til fjárfestinga eru ekki óþekktir hér landi en sem dæmi var í gildi sérstakur skattaafsláttur vegna hlutabréfakaupa í kringum aldamótin. Þessi ívilnun, sem tók gildi árið 1984, reyndist eitt mikilvægasta tæki stjórnvalda til að byggja upp virkan hlutabréfamarkað á níunda og tíunda áratug síðustu aldar. Markmiðið var bæði að hvetja almenning til þátttöku og styrkja á sama tíma eiginfjárstöðu fyrirtækja. Árangurinn lét ekki á sér standa: eftirspurn jókst hratt og undir lok níunda áratugarins stóð fólk jafnvel í biðröðum til að nýta „skattaskammtinn“.

Þegar reglurnar voru hertar árið 1991, með lengra lágmarkseignarhaldi, dró tímabundið úr þátttöku fólks á hlutabréfamarkaði en umsvif tóku þó fljótt við sér á ný. Þróunin sýnir að slíkir hvatar virka ekki eingöngu á skammtímasparnað, heldur leggja þeir líka grunn að varanlegri þátttöku almennings á verðbréfamarkaði.

Virkur hlutabréfamarkaður skiptir sköpum fyrir hagkerfið. Hann styður við hagvöxt, eflir fjárfestingar og veitir fyrirtækjum trausta fjármögnunarleið. Reynsla síðustu ára sýnir jafnframt að almenningur á Íslandi er tilbúinn að taka þátt. Í útboði Íslandsbanka síðasta sumar keyptu meira en þrjátíu þúsund einstaklingar hlutabréf í bankanum, sem undirstrikar hversu öflugur sparnaður og fjárfestingavilji er til staðar.

Sparnaður íslenskra heimila er mikill og nema innlán þeirra nú um 1.800 milljörðum króna. Það er verulegt fjármagn sem gæti farið að skila meiri ávöxtun ef fyrir hendi væru einfaldar, aðgengilegar og vel hannaðar leiðir til langtímafjárfestinga. Breytingar á lagaumhverfi sem hvetja almenning til að færa hluta sparnaðar síns yfir í verðbréf gætu því leitt til umtalsverðrar aukningar í fjárfestingum á íslenskum markaði og skilað ávinningi bæði fyrir heimilin sjálf og fyrir hagkerfið til lengri tíma.

Höfundur er forstöðumaður Eignastýringar Íslandsbanka.