Enginn meðal­maður eða meðal­kona til í al­vörunni

Í samantektinni sem Hagstofan birti í gær kom til dæmis fram að konur verji um 4,5 tímum daglega í nám, vinnu, ferðalög og annað, sofi í um 8,9 klukkustundir að meðaltali, sinni öðrum í 0,9 klukkustundir á dag, sinni afþreyingu í 3,2 klukkustundir, verji 2,7 klukkustundum í rekstur heimilisins og svo 2,9 klukkustundum í að sinna eigin þörfum.

Einhverjum konum fannst þessi tölfræði mögulega ekki varpa góðu ljósi á þeirra veruleika og lýstu óánægju með það í athugasemdum við tilkynninguna.

Ein segir: „Ef þetta væri raunsæ mynd á því í hvað konur verja tíma sínum þá væri skiljanlegt að birta þetta, en eins og fram kemur í hlekknum: „Svarhlutfall rannsóknarinnar reyndist afar lágt og því var ekki mögulegt að birta niðurstöður nema fyrir eina bakgrunnsbreytu fyrir sig og með því að sameina tímanotkunarflokkana í sjö athafnaflokka“. Það er konudagur í dag og það er ekki viðeigandi að birta þessar óraunhæfu niðurstöður, flestar konur gætu aðeins dreymt að þessi skipting væri raunveruleikinn, en hann er því miður allt annar!“

Niðurstöður gildi um allar konur

Önnur gerir athugasemd við að konur segist aðeins verja 4,5 tímum í nám eða vinnu og spyr hvort aðeins hafi verið talað við konur í hálfu starfi.

„Þetta er ekki veruleiki hjá neinni konu sem ég þekki,“ segir ein og önnur spyr hvort aðeins hafi verið talað við konur í hálfu starfi.

Anton Örn Karlsson, deildarstjóri félagsmálatölfræði hjá Hagstofu Íslands, segir að við túlkun niðurstaðna verði að taka tillit til þess að svarendur hafi svarað miðað við einn frídag og einn virkan dag. Taka verði tillit til þess að niðurstöður taki til allra kvenna, þeirra sem eru á vinnumarkaði og þeirra utan hans, auk þess sýni önnur gögn Hagstofunnar að konur séu líklegri en karlar til að vera í hlutastarfi.

Gott að fólk hafi skoðun á hagtölum

„Þessar tölur eru meðaltal yfir það og yfir alla aldurshópa. Maður sér að afþreying er til dæmis töluvert hærri hjá þeim sem eldri eru en hjá þeim sem yngri eru,“ segir Anton Örn sem er þó nokkuð ánægður með athyglina sem færslan hefur vakið.

„Þetta eru gögn sem koma frá okkur hér á Hagstofunni og fólk á að sjálfsögðu að hafa skoðun á þeim,“ segir Anton og það sé ljómandi hversu mikla athygli færslan og gögnin hafa vakið.

Hvað varðar athugasemd um að þessar tölur samsvari ekki veruleika kvenna sem þær þekki segir Anton Örn að í raun sé það svo að „meðalkonan“ sé ekki til.

„Það er enginn meðalmaður til eða meðalkona, hún er ekki til í alvörunni, þetta er leið til að lýsa gagnasetti. Auðvitað hefði verið skemmtilegast að birta þetta sem einhvers konar dreifingu eða dreifnimyndir en því miður var fjöldinn sem svaraði ekki þannig að það væri hægt.“

Við færsluna gera nokkrar konur einnig athugasemdir við svefn þeirra kvenna sem svara.

„Djöfull sofa þessar konur mikið. Tengi ekki.“ Önnur segir: „8,9 tíma svefn? Meðaltal?“

Þá benda nokkrar á að svarhlutfall hafi aðeins verið um 17 prósent og því sé erfitt að draga nokkrar ályktanir um könnunina.

Erfitt að álykta um gögnin

Anton Örn sá um að safna gögnunum 2023 og segir í samtali við fréttastofu að erfitt sé að álykta nokkuð um gögnin vegna lítils svarhlutfalls. Fram kemur á vef Hagstofunnar að það hafi aðeins verið 17,7 prósent, eða mjög lágt.

Á vef Hagstofunnar kemur auk þess fram að rannsóknin hafi verið tímarannsókn þar sem 5.000 manns, 18 ára og eldri, með búsetu á Íslandi voru valin með slembivali úr þjóðskrá. Gögnum hafi verið safnað með spurningalista í gegnum vefform. Um hafi verið að ræða fyrstu slíku rannsókn Hagstofunnar og var hún því skilgreind sem tilraunatölfræði. Þá er einnig greint frá því að nokkuð hafi verið um brottfall vegna þess hve langan tíma tók að fylla út og vegna þess að svarendur lentu í vandræðum við að fylla listann út.

Meðal karla var svarhlutfallið 15,2 prósent en meðal kvenna var það 20,2 prósent. Svarhlutfall eftir aldursflokkum var lægst fyrir 18 til 29 ára eða 11,8 prósent en það var hæst hjá þeim sem voru á aldrinum 55 til 69 ára eða 23,4 prósent. Hjá 30 til 54 ára var svarhlutfallið 17,1 prósent en 18,5 prósent hjá elsta aldurshópnum, 70 ára og eldri. Lítill munur var á svörun eftir búsetu þar sem svarhlutfall íbúa á höfuðborgarsvæðinu var 18 prósent en 17,5 prósent utan þess. Að lokum var svörun mun hærri meðal þeirra sem voru með íslenskt ríkisfang (19,8%) miðað við aðra (9,2%).

Í lýsigögnum rannsóknarinnar kemur fram að þetta lága svarhlutfall hafi í för með sér að nákvæmni stikamats er lakari en hún hefði verið með hærri svörun og það leiði til meiri ónákvæmni í svörum.

„Af þeirri ástæðu eru ýmsar niðurstöður rannsóknarinnar ekki birtar. Að auki var ekki hægt að brjóta niðurstöðurnar eftir tveimur bakgrunnsbreytum í einu þar sem það leiddi til niðurstöðu sem var svo ónákvæm að ekki var hægt að birta hana,“ segir í lýsigögnunum.

Niðurstöðurnar ekki endilega lýsandi

Þá kemur einnig fram í gögnunum að kerfisbundin brottfallsskekkja sé líklegri en ella. Það þýðir að þar sem mismunandi hópar í úrtakinu svöruðu misvel, og sé gengið er út frá því að tímanotkun sé mismunandi fyrir þessa hópa, sé hætt við að niðurstöðurnar séu ekki fyllilega lýsandi fyrir aðstæður í þýði.

„Það borgar sig að hafa þetta í huga,“ segir Anton Örn um gögnin. Hann segir að með stærra úrtaki hefði til dæmis verið hægt að bera saman svefn eldri og yngri kvenna við aðrar breytur.

„Svarhlutfallið var mjög lágt,“ segir Anton Örn en að það sé ekkert við svarhlutfallið eða gögnin sem bendi til þess að svarhlutfall kvenna hafi verið með þeim hætti að það hafi getað skapað einhverja skekkju. Það geti samt auðvitað verið.

„Ef maður skoðar samskonar tölur frá Eurostat, Hagstofu Evrópusambandsins, kemur fram að meðalmanneskja verji 8 til 9 tímum í svefn,“ segir hann og að niðurstöður á Íslandi rími þannig við niðurstöður í Evrópu en sams konar rannsókn var framkvæmd af Eurostat árið 2019.

„En það er mjög lág svörun og það eru miklir fyrirvarar í niðurstöðunum,“ segir Anton Örn og að Hagstofan hafi, til dæmis, þurft að sameina marga flokka til að fá niðurstöður sem væri hægt að birta og væru ekki mjög ónákvæmar.

„Vandamál við meðaltöl eru að þau lýsa engum einum og þá er áhugavert að spyrja sig af hverju maður er kannski langt undir meðaltali í svefni og hvað aðrir eru að gera,“ segir Anton Örn.

Munur á kynjunum

Hann segir sömu niðurstöður hafa verið notaðar í sams konar færslu á Facebook Hagstofunnar á bóndadaginn. Það sé margt áhugavert þegar kynin séu borin saman, eins og að konur verji töluvert meiri tíma í samfélagsþátttöku, 1,6 tíma á dag miðað við 0,9 tíma karla, og að karlar verji meiri tíma en konur í að sinna öðrum, 1,1 tími karla á móti 0,9 tímum kvenna. Konur verja svo meiri tíma en karlmenn í rekstur heimilis, 2,7 tímar á móti 2,4 tímum karla.

Anton segir þarna geta verið einhverja bjögun en niðurstöðurnar séu samt sem áður svona. En það hafi verið töluverð óvissa um þessar tölur í gagnasafninu. Rannsóknin var gerð í samvinnu við ráðuneytið og segir Anton að á sama tíma hafi verið spurt um streitu og þær niðurstöður verið ágætar. Það breyti því þó ekki að það sé afar erfitt að vinna með niðurstöður þar sem svarhlutfall er svo lágt.

„Þess vegna er þetta birt sem tilraunatölfræði og við myndum ekki segja að þetta séu hefðbundnar hagtölur. Við birtum þó það sem við gerðum og setjum svo mikla fyrirvara við niðurstöðurnar.“