Á­bending til þjóðaröryggisráðs og ríkis­stjórnarinnar

Enginn einn atburður myndi kosta þjóðina meira en nýtt áfall í millilandafluginu. Fátt er eyþjóð mikilvægara en samgöngur – ekki síst flugsamgöngur. Rökstyðja má að þær hafi staðið tæpt í mörg ár. Glannaleg undirboð innlendra aðila hafa ógnað millilandafluginu; minnumst þess að á nokkrum misserum hafa tvö slík félög farið í alls um 150 milljarða gjaldþrot, sem jafngildir um 500 þús./kr. tjóni hvers fullorðins Íslendings. Fyrir þessa upphæð má núna kaupa Icelandair fimm sinnum. Lágu fargjöldin voru blekking og kostuðu gríðarlega mikið. Flug eins og annar rekstur þarf að vera sjálfbær.

Þessi stöðuga ógn, þar sem hver óreiðumaðurinn á fætur öðrum hefur verpt í hreiður Icelandair, ógnar öllum helstu atvinnuvegum þjóðarinnar. Enda má segja að sjálfstæði hennar byggist á traustum, eigin samgöngum – eins og taka má Íslandssöguna til vitnis um (og samningamenn Gamla sáttmála skildu).

Stjórnvöld aðhafast ekki

Opinberir aðilar sem hafa með flug að gera hafa sýnt óreiðumönnunum með undirboðin furðulegt langlundargeð. Ég hef á liðnum misserum skrifað tvær greinar um skyldur opinberra aðila til að grípa inn í og styrkja millilandaflugið. Þá á ég við skyldur þjóðaröryggisráðs, Alþingis, ríkisstjórnarinnar og Samgöngustofu.

Nú bætist ný hætta við, sem eru mengunargjöldin. Þau ógna hinum tíðu flugsamgöngum í austur og vestur frá landinu – samgöngum sem halda uppi útflutningi, innflutningi og farþegaflutningi og minnka fjarlægð Íslands mjög verulega frá öðrum löndum. Traust flug er einnig grundvöllur eins mikilvægasta atvinnuvegar þjóðarinnar, ferðaiðnaðarins – og eru þá verslun og iðnaður ónefnd. Og munum að ferðaiðnaðurinn er mannaflsfrekur og hik í millilandafluginu kostar fjöldaatvinnuleysi. Auk annars tjóns sem yrði.

Hverjum klukkan glymur

Fram undan virðist nýtt efnahagshrun ef ekki verður gripið inn í. Alveg eins og stjórnvöld voru á sínum tíma blind á að hrunið 2008 var fram undan, þá eru þau það líka núna. Jafnvel heyrist frá að öðru leyti ábyrgum aðilum, að „við ættum öll að fljúga minna og menga minna“. En við Íslendingar erum lítið brot af farþegum millilandaflugsins. Það skiptir því ekki öllu máli hvað við gerum, heldur að samkeppnisaðstaða flugsins sé í lagi. Munum að stjórnvöldum áranna fyrir 2008 var kennt um hrunið. Það sama gæti gerst nú.

Veik staða nýrra atvinnuvega

Gömlu atvinnuvegirnir, landbúnaður og sjávarútvegur, eru inngrónir í stjórnmálaflokkana og stjórnkerfið. Skilningurinn á hagsmunum þeirra er líka hluti af stjórnmálaskoðunum almennings. Nýir atvinnuvegir, þ.e. ferðaiðnaðurinn og millilandaflugið, hafa ekki þessa stöðu, hafa hvorki náð eyrum stjórnmálanna né almennings. Á sama tíma hafa önnur forsjál stórfyrirtæki baktryggt sig. Amgen (Íslensk Erfðagreining) tryggði sig gegn gagnrýni með framlagi í flokkssjóði Sósíalistaflokksins og Samherji með stuðningi við Morgunblaðið.

Stjórn Icelandair virðist ekki hafa stundað lobbýisma. Hún gerir þjóðinni og fulltrúum hennar ekki grein fyrir því að velferð og kaupmáttur byggir ekki hvað síst á að félagið njóti eðlilegra samkeppnisskilyrða. Samtök ferðaiðnaðarins eða ferðamálastofa hafa ekki heldur styrkt stöðu millilandaflugsins hjá stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og almenningi.

Hættan á upplausn Icelandair

Í þessu umróti hefur Icelandair tapað og tapað (nálægt samfellt frá Kóvíð) – og raunar er sömu sögu að segja hjá mörgum geirum innlenda ferðaiðnaðarins. Hæsta gengi hlutabréfa Icelandair á tímabilinu varð 2,3 kr./hlut, en er nú um 30% af því. Ef ég man rétt hefur félaginu verið stýrt af sömu stjórn mest allan tímann – þrátt fyrir kröfur erlendra fjárfesta um breytingar á henni. Síðan þeirri breytingu var hafnað hefur gengi hlutabréfa Icelandair farið nær lóðrétt niður á við.

Gengi hlutabréfa félagsins hefur nú um nokkurra missera skeið verið svo lágt að ljóst er að upplausnarverð þess er langtum hærra en yfirtökutilboð myndi hljóða upp á og því gæti félagið orðið fórnarlamb siðlausra fjármálamanna sem auðgast með því að slíta félögum og selja eignir þeirra. Ætli nokkur einn atburður myndi kosta Íslendinga meira?

Lokorð

Málið er mikið stærra en svo að vera á borði eins fyrirtækis. Þjóðaröryggisráð þarf að fjalla um það og sýna þannig ábyrgð gagnvart efnahagslegu öryggi þjóðarinnar og ríkisstjórnin og Alþingi þurfa að gera viðeigandi ráðstafanir. Þær geta þurft að vera margs konar og verður fyrst og fremst að nefna að tryggja eðlilegar samkeppnisaðstæður – jafnvel þótt falla þurfi frá áður gefnum skuldbindingum í mengunarmálum. Þá kæmi til mála að tryggja stöðugleika og aftra upplausnarhættu með því að ríkið kaupi umtalsverðan hlut í Icelandair. Þótt umdeilt sé, tryggja erlendar ríkisstjórnir gjarnan samgöngur með því móti.

Millilandaflug er ekki lúxus sem við getum sleppt – það er grundvöllur flestra annarra innviða og starfsemi í nútímaþjóðfélagi, sérstaklega í eyríki.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur.