Ís­land í skjóli grænnar orku

Undanfarnir dagar og vikur hafa enn og aftur minnt okkur á hversu viðkvæm hagkerfi heimsins eru fyrir sveiflum á orkumörkuðum. Verðhækkanir á olíu, gasi og kolum vegna alþjóðlegra átaka hafa sent höggbylgjur í gegnum efnahagslíf þjóða um allan heim. Fyrir Ísland, sem hefur verið brautryðjandi í nýtingu endurnýjanlegrar orku, undirstrikar þetta bæði framsýni fyrri kynslóða í uppbyggingu orkuinnviða og minnir á þá áskorun sem enn blasir við.

Frá innrás Bandaríkjanna í Íran þann 28. febrúar hefur verð á Brent-olíu hækkað um 43% þegar þessi grein er skrifuð. Samtímis hefur gasverð á evrópskum mörkuðum rokið upp um tæp 63% og kolaverð hækkað um 16%. Þegar litið er til hækkana frá ársbyrjun, með aðgerðum Bandaríkjahers í Venesúela auk annara yfirstandandi átaka, eru hækkanirnar enn meiri. Þessar sveiflur undirstrika hversu mikilvægt það er fyrir smáar þjóðir eins og Ísland, sem hafa engin áhrif á verðþróun á alþjóðlegum mörkuðum, að draga úr hve háð við erum innfluttu jarðefnaeldsneyti.

Skjólið sem græn orka veitir

Ísland er að mörgu leyti varið fyrir þessum verðsveiflum vegna þess hve vel við höfum nýtt náttúruauðlindir okkar. Þar sem nánast allri orkuþörf okkar í rafmagni og húshitun er mætt með innlendum, endurnýjanlegum auðlindum, hefur okkur tekist að byggja upp efnahagslegt skjól sem fáar þjóðir búa við.

Þetta kemur skýrt í ljós þegar við skoðum samsetningu orkugjafa í endanlegri orkunotkun landa. Því háðara sem land er olíu, gasi og kolum, þeim mun þyngri er kostnaðaraukinn þegar verð á þessum mörkuðum hækkar.

Í þessari krísu hefur það þýtt að verðhækkanirnar frá ársbyrjun hafa hlutfallslega leitt til mun meiri orkutengds kostnaðar hjá nágrönnum okkar í Evrópu:

Kostnaðarbyrði Dana vegna kaupa á innfluttum orkuafurðum hefur aukist tæplega tvöfalt meira en Íslands, kostnaðarbyrði Hollands hefur aukist rúmlega þrefalt umfram Ísland og meðalaukning í Evrópu er um 2,5 falt meiri en á Íslandi á þessu tímabili. Með öðrum orðum, fyrir hverjar 1.000 krónur sem Ísland tapar vegna verðhækkana tapa Danir um 1.890 krónum, Evrópubúar að meðaltali um 2.570 krónum og Hollendingar 3.280 krónum. Inni í þessari sviðsmynd eru ekki reiknuð þau áhrif sem verðhækkun jarðefnaeldsneyta hefur á raforkuverð, en um þriðjungur raforkuframboðs í Evrópu er framleitt með kolum, olíu eða gasi samkvæmt alþjóðaorkumálastofnuninni (IEA).

Ísland ekki ónæmt

Þrátt fyrir þessa hlutfallslegu vernd er Ísland langt frá því að vera ónæmt fyrir þessum sveiflum. Samgöngur eru enn að stærstum hluta háðar innfluttri olíu og grunnstoðir íslensks efnahagslífs, svo sem sjávarútvegur og ferðaþjónusta, sjá ekki fram á full orkuskipti í náinni framtíð. Þetta þýðir að í hvert skipti sem verð breytist á alþjóðlegum orkumörkuðum berst það beint inn í hagkerfið okkar með fyrirséðum áhrifum.

Á hverju ári flytur Ísland inn jarðefnaeldsneyti sem jafngildir meira en einni milljón tonna af olíu. Á vefnum orkuskipti.is var andvirði þessa innflutnings metið á um 160 milljarða króna í nóvember 2024. Miðað við heimsmarkaðsverð á Brent-olíu í dag nemur innflutningurinn um 230 milljarða króna virði. Þó þessi samanburður sé aðeins gróf nálgun sýnir hann hve mikil áhrif hækkanir á alþjóðlegum orkumörkuðum hafa á þjóðarbúið.

Í dag stöndum við frammi fyrir umfangsmiklum orkuskiptum. Markmiðið er að rafvæða samfélagið og draga jafnt og þétt úr notkun innflutts jarðefnaeldsneytis þar til við verðum óháð því.

Við höfum áður farið í gegnum umfangsmikil orkuskipti á Íslandi. Fyrstu orkuskiptin urðu um aldamót 20. aldar þegar rafmagn var fyrst tekið í notkun til lýsingar og stuttu síðar til framleiðslu og verðmætasköpunar. Önnur orkuskiptin tóku lengri tíma og hófust í upphafi fjórða áratugar síðustu aldar þegar jarðvarmi fór smám saman að leysa olíu af hólmi í húshitun og varð síðan allsráðandi í kjölfar olíukreppanna á áttunda áratugnum. Öll áttu þessi skref það sameiginlegt að vera drifin áfram af bæði efnahagslegum og samfélagslegum hvötum og ávinningurinn reyndist gríðarlegur fyrir íslenskt samfélag og umhverfi.

Full orkuskipti eru síðasta púslið

Við megum því ekki bara líta á orkuskiptin sem umhverfis- og loftslagsmál heldur einnig sem hagsmunamál sem varðar okkur öll. Það á jafnt við um efnahag, samfélag og þjóðaröryggi.

Á meðan við erum enn háð innfluttu jarðefnaeldsneyti verður íslenskt hagkerfi áfram berskjaldað fyrir verðbreytingum á alþjóðlegum orkumörkuðum. Vissulega eru orkuskiptin að verulegu leyti háð erlendri tækniþróun og því eðlilegt að innleiðing nýrrar tækni taki mið af því hvenær hún verður raunhæf og hagkvæm. En þegar slík tækifæri gefast þurfum við að vera duglegri að grípa þau því ávinningurinn er svo gríðarlegur. Með hverju skrefi sem við tökum í átt að minni olíuinnflutningi minnkar viðkvæmni hagkerfisins gagnvart utanaðkomandi sveiflum.

Um orkuskiptin og mikilvægi þess að efla áfallaþol ómissandi innviða verður meðal annars fjallað á ársfundi Samorku sem fram fer í Borgarleikhúsinu kl. 13 í dag. Fundurinn er opinn öllum og þátttaka er ókeypis og skráning fer fram á Samorka.is.

Höfundur er verkefnastjóri greininga hjá Samorku.