„Mikil­vægast að vera með hreina sam­visku“

Ellefti þáttur Menningarvaktarinnar, hlaðvarps Símonar Birgissonar um allt það helsta í íslenskri menningu, kom út fyrir helgi en þar fékk hann til sín gestina Jónas Sen tónlistargagnrýnanda og Finn Bjarnason óperustjóra. Rætt var um ýmislegt í þættinum og Finnur spurður spjörunum úr um þjóðaróperuna, umdeilt ferlið í kringum ráðningu hans sem óperustjóra og framtíð óperunnar á Íslandi

Ef við förum aðeins í svona umtalaðasta partinn af ráðningu þinni sem óperustjóra. Ástæðan fyrir því að ráðherra segir sig frá málinu er að þú hafðir verið ráðinn verkefnastjóri í ráðuneytinu um stofnun Þjóðaróperu. Það kom einhverjum í opna skjöldu að þú skildir ákveða að sækja um verandi svona tengdur málinu, hefðir jafnvel forskot á aðra umsækjendur. Það eru alltaf tvær hliðar á öllum málum. Vilt þú tjá þig eitthvað um þá gagnrýni?

„Já, ég get kannski skilið hvaðan hún kemur. En það sem er frá annarri hliðinni forskot er frá hinni hliðinni dýrmæt reynsla og þekking,“ sagði Finnur sem taldi sig ekki hafa haft forskot þó hann hefði hugsað mikið um óperuna í meira er ár.

„Öll gögn um frumvarpið sjálft voru opinber, öllum fyrirspurnum var ítarlega svarað í samningsgátt og allir höfðu frekar frjálsan aðgang að nefndinni og við töluðum við mjög marga um þetta. Það var áhersla í þessu ferli að það væri mjög opið. Við vorum ekki að búa til neitt nema það sem „geirinn“ var búinn að vera í mörg ár að vinna og biðja um. Söngvarar, bandalag listamann, FÍL og aðrir og vorum að vinna samkvæmt því. Að því leyti var engin „insider“ þekking sem ég kannast við,“ sagði hann.

„Fólk verður að fá að tjá sig og hafa sína skoðun“

„Rétt um það bil þegar frumvarpið kláraðist var ég hvattur til af einum og öðrum að sækja um og ég hafði hugsað mikið um þetta. Þetta starf sameinar að mjög miklu leyti þá reynslu sem ég hef,“ sagði Finnur aðspurður um það hvenær hugmyndin um að sækja um stöðuna hefði kviknað.

Hann hefði ákveðið að taka þátt í ferlinu og ákveðið að láta annað fólk ákveða hvort ég hann væri réttur kandítat eða ekki. 

„Um leið og sú hugsun kom upp þá var það alveg skýrt að ég kæmi ekkert nálægt þessu máli eftir að frumvarpið var farið í gegn í ráðuneytinu. Ég ræddi það strax við minn skrifstofustjóra þar, að ég væri að hugsa um að sækja um þetta og þess vegna væri mikilvægt að ég kæmi ekki nálægt þessu máli meir,“ sagði hann.

Var eitthvað í umræðunni sem þér sárnaði eða fannst erfitt? Þetta var á milli tannana á fólki og ráðherra þarf auðvitað að segja sig frá málinu.

„Já, já. En mér þótti kannski mikilvægast að vera með hreina samvisku. Og þá sárnar manni það ekkert. Fólk verður að fá að tjá sig og hafa sína skoðun. Auðvitað er fólk búið að setja sig misvel inn í málin og það er alveg eðlilegt að fólk dragi ályktanir af þeim upplýsingum sem það hefur og ég hef bara skilning á því.“

Samstarfið við Magnús gengið vel

Finnur benti sjálfur á eftir ráðninguna að það fylgdi því ákveðin áhætta að tengja Þjóðleikhúsið og óperuna beint saman. Það gæti fylgt því spenna að Þjóðleikhússtjóri væri yfir óperustjóra í skipuritinu.

Hvernig hefur samstarfið við Þjóðleikhúsið og Þjóðleikhússtjóra farið af stað. Er einhver spenna eða bara það form sem hentar best?

„Það hefur gengið mjög vel og okkur semur vel. Magnús Geir Þjóðleikhússtjóri er góður stjórnandi, hefur tekið þessu verkefni af opnum hug og vill að þetta gangi vel. Þannig ég hef fulla trú á því að það muni ganga vel áfram,“ sagði Finnur.

„Auðvitað er þarna ákveðin skekkja en ætlunin er að búa til stofnun sem hefur ákveðið sjálfstæði en nýtur líka þess að vera hluti af stærri stofnun sem hefur innviði og stuðning. Njóta góðs af því samstarfi. Þannig að ég held að þetta sé eitthvað sem er gert víða í öðru samhengi og geti vel gengið

Undirbúningur er hafinn fyrir fyrstu stóru uppfærslu þjóðaróperunnar sem verður gamanóperan Falstaff eftir Giuseppi Verdi. Brynhildur Guðjónsdóttir mun leikstýra Falstaff og Ólafur Kjartan Sigurðarson fer með titilhlutverkið.

„Ég er auðvitað mjög spenntur fyrir því og ýmsar ástæður fyrir því að ég valdi þessa óperu. Ekki síst af því þetta er eitt af hlutverkunum sem Ólafur Kjartan er þekktur fyrir og hann var laus til að gera þetta. Og svo eru mörg hlutverk sem geta vel hentað án þess að vita hvaða söngvarar koma til óperunnar af því nú veit ég það ekki ennþá,“ sagði Finnur.

Menningarvaktinni hafði einmitt borist bréf þar sem var spurt út í þá ákvörðun að sungið sé á íslensku: „Hvers vegna í ósköpunum er verið að syngja á íslensku? Það var skiljanlegt árið 1950 en alls ekki núna, annað gildir um kammeruppfærslur þar sem auðveldara er að nema textann.“

„Ég skil alveg þetta sjónarhorn. Ég veit ekki hvort á að kalla þá púrista en ég hef verið þar líka. Þar skipta miklu máli tengslin milli textans og tónlistarinnar og þetta eru þau hljóð sem tónskáldið býr tónlistina við og hrynjandin breytist,“ sagði Finnur.

„En þá spyr maður á móti: „Til hvers er unnið?“ Það eru ákveðnir múrar á milli hins almenna tónleikagests og óperunnar og þar er tungumálið mikilvægt. Þegar þetta er gamanleikur eins og Falstaff, þar sem eru ekki stórar þekktar aríur eða textar sem fólk þekkir vel, þá er mikilvægt til að losna við einn vegg að fólk skilji það sem er verið að syngja.“ 

Spurt um vandræðalega stemmingu í fjölskylduboðum

Finnur segir nýja þjóðaróperu ólíka þeirri gömlu að hún sé með mun víðtækari samfélagslega tengingu, meira nýsköpunar- og fræðsluhlutverk og sterkari tengsl við landsbyggðina, Hlutverk nýrrar þjóðaróperu sé gagngert að rækta og byggja upp óperumenningu á Íslandi.

„Verða þá tónskáld fengin til að semja gagngert verk fyrir Óperuna?“ spurði Jónas Sen þá.

„Já, það vona ég. Og mig langar til að vera með vinnustofur þar sem tónskáld fá tækifæri til að þróa verk í samstarfi við óperuna. Það þurfi ekki allt að verða til við skrifborðið heldur sé hægt að þróa og prófa sig áfram á svipaðan hátt og tíðkast í leikhúsinu“ sagði Finnur.

Það er nú kannski ekki ósvipað þeirri leið sem var farin þegar Íslenska óperan samdi við bróður þinn um Daníel Bjarnason um óperuna Agnesi. Haldnar voru vinnustofur, greitt fyrir þróunarvinnu en óperan aldrei kláruð. Nú virðist Agnes í lausu lofti og kannski erfitt fyrir þig sem stóra bróðir að aðhafast eitthvað í þessu máli. Lítið land og tengingar út um allt og kannski ein af áskorunum í þessu starfi?

„Auðvitað er það rétt. Það eru náttúrlega vensl út um allt. En ég held að það sé hægt vinna með það svo lengi sem fólk er valið eftir verðleikum en ekki vegna fjölskyldutengsla,“ sagði Finnur.

„Hvað verður um Agnesi?“ spurði Jónas þá.

„Það veit ég bara ekki, satt að segja,“ svaraði Finnur.

„Býr þetta ekki til vandræðalega stemningu í fjölskylduboðum?“ bætti Jónas við.

„Þetta er bara verkefni sem Íslenska óperan var með og náði því miður ekki að klára og það eru alls kyns ástæður fyrir því eflaust…“

„Hvað finnst þér um örlög Íslensku óperunnar svona yfirleitt? Hvert þetta leiddi?“ spurði Jónas.

„Mér finnst eins og mörgum bara leiðinlegt að það skyldi fara sem fór. Maður hafði séð fyrir sér að Íslenska óperan hefði getað orðið grunnur að þessari nýju Óperu. Og einhvern veginn hefði verið eðlilegri framvinda þar. Leiðinlegt að það skyldi koma einhvers konar rof í það,“ sagði Finnur.

Finnur ræddi áfram við Jónas og Símon um óperuna og ýmislegt henni tengt, Hörpuna og Þjóðleikhúsið og þá óperu sem Finnur myndi óska sér að fara á ef hann hefði tímavél. Það spjall og seinni hluta þáttarins er hægt að hlusta á vef Tals og öllum helstu hlaðvarpsveitum.