Hver hefði haldið?

Ekkert lát er á verðbólgunni, og af viðbrögðum ráðamanna að dæma virðist sem þeir bjuggust ekki við að hún yrði eins þrjósk og raun ber vitni. Hvernig stendur á því að forsætisráðherra og fjármálaráðherra, sem eru bæði hámenntaðir hagfræðingar og ættu því að vita allt um hvernig hagkerfið virkar, er að mistakast ætlunarverk sitt um að vinna bug á þessu ósvífnu sníkjudýri?

Hver hefði haldið? Var hið „alvarlega óveðurský“ virkilega svo ófyrirsjáanleg?

Við tölum gjarnan um hagkerfið eins og það sé drifið áfram af peningum. En peningaseðlar eru í sjálfu sér einskis virði. Það sem við sækjumst eftir eru vara og þjónusta sem peningarnir geta keypt. Sömuleiðis er verðbólga aðeins bókhaldslegt atriði, sem skiptir engu máli svo lengi sem laun þróast í sömu átt og verðbólgan sjálf.

Það sem hinn almenni borgari hefur í raun áhyggjur af er lækkun kaupmáttar, sem getur orðið veruleiki þegar verðlag hækkar meira en launaumslagið. En þegar þróun kaupmáttar á Íslandi er borin saman við þróunina annars staðar í Evrópu sést að hún er svipuð: kaupmáttur er að staðna og jafnvel að dragast aðeins saman í sumum tilfellum.

Til að geta sett vöru á markað þarf fyrst að framleiða hana einhvers staðar. Þegar hagkerfinu tekst ekki að framleiða nógu mikið af vöru til að fullnægja eftirspurninni harðnar samkeppnin um vöruna. Hver og einn reynir að yfirbjóða næsta mann og verðlag hækkar. Verðbólgan er þannig einkenni frekar en sjúkdómur. Sjúkdómurinn sjálfur er sú staðreynd að við náum ekki að framleiða eins mikið og við hefðum viljað.

En af hverju er hagkerfið ekki að framleiða nógu mikið? Hagkerfið er í grunninum bara stór verksmiðja sem umbreytir hráefni yfir í vöru og þjónustu. Til þess að framleiðslan gangi þarf að tryggja stöðugt flæði af aðföngum, sem eru annars vegar í formi hráefnis og hins vegar í formi orku (án orku til að flytja og umbreyta hráefninu er hráefnið einskis virði). Kaupmáttur getur þannig ekki haldist óbreyttur nema að flæðið af orku og öðrum auðlindum sé tryggt. Þar gegnir hráolían lykilhlutverki, því framleiðslukeðjur eru ofurseldar olíunni. Og ólíkt því sem stjórnmálamenn virðast halda mátti alveg búast við truflunum í olíuframleiðslu eins og þá sem við erum nú að glíma við eftir árásir á Íran og lokun Hormússunds.

Við erum orðin svo vön að mæla allt í krónum og aurum að við sjáum ekki lengur hvað skiptir máli og hvað ekki, hvort er orsökin og hvort afleiðingin. Í nýlegu viðtali segir fjármálaráðherrann að „hækkandi olíuverð í heiminum dregur úr öllum umsvifum meira og minna alls staðar“. En það er ekki hátt olíuverð sem leiðir af sér minni umsvif. Lokun Hormússunds þýðir að framboð af olíu í heiminum er að dragast saman efnislega og geta hagkerfisins til að framleiða minnkar í samræmi við það. Hækkandi olíuverð er ekki orsök, heldur afleiðing af því.

Fyrir stríð voru framleiddar 108 milljónir tunna á dag, en eftir lokun sundsins hefur framleiðslan skyndilega hrunið um 7-10 milljónir tunna. 10% samdráttur í olíuframboði þýðir einfaldlega 10% færri vörubílar, skip og flugvélar í umferð, með öðrum orðum 10% samdráttur í hagkerfinu. Vandinn er ekki bókhaldslegur, heldur efnislegur.

Einhverjir munu segja að vandinn sé ekki skortur á olíu, heldur truflun á aðfangakeðjum af völdum stríðsins. Það er hálfsannleikur. Ef framboð af olíu í heiminum væri nægilegt myndu olíuríki utan Persaflóa einfaldlega auka sína framleiðslu til að vega upp á móti lokun Hormússunds. Eitt af slagorðum Trumps í kosningabaráttunni var „Drill, baby, drill!“. Hvers vegna lætur hann ekki slag standa einmitt núna? Svarið er að Bandaríkin, ásamt flestum öðrum olíuríkjum heims, eru nú þegar á fullum afköstum og geta ekki auðveldlega aukið sína framleiðslu. Þetta vita Íranar og þetta gerir lokun sundsins að einhvers konar „efnahagslegri kjarnorkusprengju“.

Í fyrri grein sem ég skrifaði um efnahagshorfur og birtist í september 2024 spurði ég í fyrirsögn: „Er kreppan að banka á dyrnar?“ Þar reyndi ég að vekja athygli á því að hagvöxtur væri á niðurleið alls staðar í Evrópu, meðal annars á Íslandi, og að sú þróun væri nátengd stöðu orkumála í heiminum og mjög líkleg til að halda áfram þrátt fyrir loforð stjórnmálamanna um að „ræsa vélarnar“. Þá varaði ég við því að „stjórnmálamenn sem lofa gulli og grænum hagvexti munu óhjákvæmilega valda vonbrigðum, með tilheyrandi pirringi hjá kjósendum og tortryggni gagnvart hefðbundnum stjórnmálum.“

Í lok árs 2022 skrifaði ég þrjár blaðagreinar um olíukreppur fortíðar og framtíðarinnar og reyndi að vekja athygli á því að slíkar olíukreppur gætu haft gríðarleg áhrif á íslenskan efnahag ef við værum ekki undir þær búin (hér, hér og hér). Ég reyndi að fá greinarnar birtar í ónefndum fjölmiðli án árangurs. Ég ræddi málið við blaðamenn, stjórnmálamenn og hagfræðinga, sem létu sér fátt um finnast.

Ég ræddi meira að segja við núverandi fjármálaráðherra, sem sá enga ástæðu til að óttast slíkar kreppur. Skyldi vera skortur á olíu myndum við bara finna upp á aðra orkugjafa og málið leyst. Við sjáum nú að málið er ekki svona einfalt. Ráðherrann kemur nú af fjöllum og þykir að eigin sögn „leiðinlegt að það gangi ekki betur“.

Íranar eru að endurtaka leik Pútíns í kjölfar stríðsins í Úkraínu, sem fólst í því að vopnavæða orkuauðlindir í átökum sínum við Vesturlönd. Eftir því sem samkeppni um orkuauðlindir harðnar munu líkur á slíkri vopnavæðingu aukast. Eina leiðin til að draga úr hættu á slíku er að horfast í augu við að jarðefnaeldsneyti er takmörkuð auðlind, sem við þurfum að læra að fara eins sparlega með og mögulegt er, eins fljótt og mögulegt er. Hvort við hækkum stýrivexti eða ekki skiptir litlu máli í þessu samhengi.

Hingað til hafa stjórnmálamenn sofnað á verðinum. Vonandi verður þessi nýja olíukreppa tilefni til að endurskoða gallaðar hagfræðikenningar og átta sig á því að afkolun hagkerfisins er ekki bara spurning um umhverfismál, heldur beinlínis spurning um líf og dauða hagkerfisins…

Höfundur er sjálfstætt starfandi blaðamaður.