Viljum við virða mann­réttindi fatlaðs fólks?

Undanfarið hafa mikilvæg hagsmunamál fatlaðs fólks og öryrkja náðst í höfn. Þar ber fyrst að nefna lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og þarnæst breytingar á örorkugreiðslum almannatrygginga og tengingu þeirra við launavísitölu. Þessar jákvæðu breytingar hafa hins vegar vakið upp óvægna umræðu um stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu.

Hornsteinninn í réttindabaráttunni

Samningur Sameinuðu þjóðanna er hornsteininn í réttindabaráttu fatlaðs fólks. Markmið hans er að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks til jafns við aðra og stuðla að fullri þátttöku þess í samfélaginu. Breytingunum á örorkugreiðslum almannatrygginga er ætlað að tryggja lágmarksframfærslu og efla endurhæfingu, þannig að sem flestir geti lifað sjálfstæðu lífi og tekið þátt á vinnumarkaði eftir getu. Tenging greiðslna almannatrygginga við launavísitölu tryggir svo að öryrkjar, sem seint verða taldir tekjuháir, dragist ekki enn frekar aftur úr launaþróun.

Allt eru þetta mikilvægir áfangasigrar sem bera vitni um réttlátt og mannúðlegt samfélag, byggt á jafnræði og samkennd. Eins og Ísland á að vera.

Samhliða þessum áföngum hefur hins vegar sprottið upp óvægin umræða sem ber merki um takmarkaðan skilning á og virðingu fyrir lífi og aðstæðum fatlaðs fólks. Ákveðinn hópur í samfélaginu virðist telja að öll viðleitni til að tryggja fötluðu fólki sjálfsögð mannréttindi og lágmarks lífsviðurværi muni setja hagkerfið á hliðina. Slík sjónarmið voru sérstaklega áberandi í umræðunni um tengingu greiðslna almannatrygginga við launavísitölu og lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna.

Pólitískur mótþrói í umræðu um samninginn

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur velkst um í íslensku stjórnkerfi allt frá árinu 2007. Tæpir tveir áratugir liðu frá því að hann var fyrst samþykktur fyrir Íslands hönd þar til hann öðlaðist fullt lagalegt gildi í nóvember 2025.

Þrátt fyrir það kom fram ákveðinn pólitískur mótþrói gegn lögfestingunni. Því var til dæmis haldið fram að ný Mannréttindastofnun Íslands væri algjörlega óþörf, jafnvel þótt stofnun hennar væri grunnforsenda fyrir innleiðingu samningsins. Fram kom að ákveðnir flokkar væru einfaldlega á móti nýjum ríkisstofnunum, en þeim yfirlýsingum fylgdu engar tillögur um hvernig framfylgja mætti samningnum á annan hátt. Markmiðið virtist því fyrst og fremst vera að tefja fyrir lögfestingunni.

„Aukakostnaður“ við lögfestingu samningsins

Í aðdraganda lögfestingar samningsins fór að bera á umræðu um að hún myndi hafa í för með sér gríðarlegan viðbótarkostnað fyrir sveitarfélögin í landinu. Vísað var í greiningar sem sýndu að áætluð árleg kostnaðaraukning yrði allt að 18,6 milljarðar króna.

Þegar nánar er að gáð hefur sú þjónusta sem um ræðir hins vegar verið lögbundin allt frá 2018, þegar Alþingi samþykkti lög um þjónustu við fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Hér er því ekki um neinn umframkostnað að ræða, heldur kostnað sem sveitarfélögin hafa komist hjá því að greiða á meðan lögfesting samningsins dróst. Forsendur útreikninganna byggja þar að auki að afar litlu leyti á upplýsingum um raunverulega þörf.

Gefum okkur réttar forsendur

Umframkostnaðurinn svokallaði skiptist í 11,8 milljarða króna árlegan rekstrarkostnað vegna sértækrar búsetu og 2,3 milljarða kostnað við NPA, notendastýrða persónulega aðstoð. NPA hefur sannað sig sem eitt öflugasta úrræðið til að stuðla að sjálfstæði og atvinnuþátttöku fatlaðs fólks. Við þetta bætist áætlaður 4,5 milljarða króna kostnaður við þjónustu við einstaklinga með flóknar stuðningsþarfir og börn með fjölþættan vanda.

En hvernig er þessi mikli aukakostnaður reiknaður? Sem dæmi er kostnaðurinn við NPA einfaldlega reiknaður út frá meðaltalskostnaði við þá samninga sem gerðir hafa verið hingað til og þeim fjölda samninga sem ríkið hefur samþykkt að fjármagna. Ríkið greiðir 25% kostnaðar við NPA og sveitarfélögin 75%.

Strax við setningu laganna árið 2018 gáfu stjórnvöld vilyrði fyrir þátttöku í kostnaði við allt að 172 NPA samninga. Ríkið gerði reyndar ráð fyrir allt að 150 samningum árið 2021 og 172 samningum árið 2022, en það hefur enn ekki gengið eftir. NPA miðstöðin hefur reiknað út að miðað við þróunina frá því að lögin voru samþykkt muni þetta upphaflega markmið ekki nást fyrr en í fyrsta lagi árið 2031.

Fjöldi NPA samninga í fyrra árið 2025 var 128. Niðurstöðurnar um viðbótarkostnað vegna samningsins byggir á meðaltalskostnaði við þá 44 samninga til viðbótar sem ríkið hefur þegar samþykkt að fjármagna. Þær byggja með öðrum orðum ekki að neinu leyti á þarfagreiningum eða raunverulegri eftirspurn, heldur eingöngu tölu sem sett var fram árið 2018 og erfitt hefur reynst að uppfylla.

Við nánari athugun kemur í ljós að nánast engar upplýsingar eru til um biðlista eftir NPA, hvorki í sveitarfélögunum né á landsvísu. Þá eru engar upplýsingar til um það hversu margir hafa sóst eftir slíkri þjónustu en ekki fengið. Úr þessu þarf að bæta hið fyrsta til að hægt sé að færa umræðuna um málefni fatlaðs fólks upp á hærra plan. Færri háværar yfirlýsingar og ítarlegri gögn um málaflokkinn myndu koma að verulegu gagni.

Hvatning í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga

Við hjá Sjálfsbjörg, landssambandi hreyfihamlaðra, fögnum allri umræðu um fjármögnun og eflingu þjónustu við fatlað fólk. Í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna þann 16. maí næstkomandi hvetjum við ríki og sveitarfélög til að finna ásættanlegar lausnir á fjármögnun NPA og annarrar þjónustu við fatlað fólk. Jafnframt hvetjum við stjórnmálamenn og frambjóðendur til þess að taka yfirlýsingum um að við séum að setja samfélagið á hliðina með fyrirvara. Þær eiga sér enga stoð í raunveruleikanum.

Höfundur er formaður Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra.