Sam­keppnis­reglur sem mynd­listar­menn hafa komið sér saman um

Í ágúst 2025 vorum við, myndlistarfólkið Emma Heiðarsdóttir, Eva Ísleifs, Jóna Hlíf Halldórsdóttir og Unndór Egill Jónsson, ásamt Sigurði Árna Sigurðssyni, valin í opnu forvali fyrir lokaða samkeppni um listaverk í almannarými á svonefndum Orkureit í Reykjavík, á horni Grensásvegar og Suðurlandsbrautar. Að lokinni samkeppni kom í ljós að ekki hafði verið farið eftir settum samkeppnisreglum Sambands íslenskra myndlistarmanna sem allir málsaðilar höfðu samþykkt. Í greininni gerum við grein fyrir helstu annmörkum og skorum á Reykjavíkurborg að bregðast við með ábyrgum og málefnalegum hætti, þannig að tryggt verði að farið sé að settum reglum og traust verði endurreist.

Reykjavíkurborg hóf árið 2022 að gera uppbyggingarsamninga við lóðarhafa þar sem kveðið er á um að fjármagni skuli varið til listsköpunar í almannarými. Verklagsreglur um framkvæmd þeirra voru samþykktar í borgarráði 1. febrúar 2024 og er framkvæmd samkeppna í höndum Listasafns Reykjavíkur. Við teljum samningana metnaðarfullt og mikilvægt framtak Reykjavíkurborgar sem stuðlar að því að gera listsköpun í almannarými að órjúfanlegum þætti í þróun nýrrar byggðar, til hagsbóta fyrir bæði myndlistarfólk og samfélagið í heild.

Samkeppnin um útilistaverk á Orkureitnum, sem er í eigu SAFÍR, var meðal stærstu verkefna á grundvelli uppbyggingarsamninga Reykjavíkurborgar. Heildarupphæð verkefnisins nam 40 milljónum króna, þar sem Reykjavíkurborg leggur til helming fjárhæðarinnar. Listasafn Reykjavíkur auglýsti eftir þátttöku í opnu forvali og tók skýrt fram að samkeppnin skyldi fara fram samkvæmt samkeppnisreglum Sambands íslenskra myndlistarmanna (SÍM). Slíkar reglur eru ekki formsatriði, heldur lykilforsenda þess að tryggja faglegt sjálfstæði, jafnræði þátttakenda og traust á niðurstöðu dómnefndar.

Eftir að forvalsnefndin hafði valið okkur til þátttöku fengum við afhenta samkeppnislýsingu. Þá kom í ljós að Samband íslenskra myndlistarmanna (SÍM) átti ekki tvo fulltrúa í dómnefnd, eins og samkeppnisreglur kveða á um, þar sem sæti annars fulltrúans hafði verið afsalað til SAFÍR að beiðni fyrrverandi safnstjóra Listasafns Reykjavíkur. Reglurnar höfðu hvorki verið uppfærðar á heimasíðu SÍM né þátttakendum gerð grein fyrir þessari breytingu þegar auglýst var eftir þátttöku í opnu forvali.

Þegar niðurstaða dómnefndar lá fyrir kom í ljós að reglur samkeppninnar höfðu verið brotnar. Fulltrúi SAFÍR sat bæði í forvalsnefnd og dómnefnd, í beinni andstöðu við grundvallarreglu um að sami aðili sitji ekki í báðum nefndum. Allir málsaðilar hafa viðurkennt að brotið hafi verið gegn reglunum og að það sé óumdeilanlegt.

Skipan dómnefndar í andstöðu við reglur dregur lögmæti niðurstöðunnar í efa

Að undanskildum vinningshafa fórum við fram á að málinu yrði vísað til óháðs sáttarmanns á grundvelli 19. greinar samkeppnisreglna SÍM. Reykjavíkurborg hafnaði þeirri beiðni og taldi niðurstöðuna endanlega, en stjórn Sambands íslenskra myndlistarmanna hefur hins vegar lýst yfir vilja til að láta reyna á slíka sáttameðferð.

Neitun Reykjavíkurborgar byggir meðal annars á því að þar sem athugasemdir bárust ekki áður en tillögum var skilað inn eigi 19. gr. samkeppnisreglna ekki við. Sú afstaða heldur ekki vatni, enda lá skipan dómnefndar ekki fyrir fyrr en eftir að niðurstöður voru tilkynntar.

Framkvæmd samkeppninnar vekur einnig spurningar um gagnsæi og hæfi. Okkur var boðið á einstaklingsfundi með arkitekt á vegum SAFÍR, án aðkomu trúnaðarmanns, en sá sami aðili sat síðar í dómnefnd. Við slíkar aðstæður skapast augljós hætta á vanhæfi eða að minnsta kosti tortryggni um hlutleysi. Þá liggur ekki fyrir skýr starfslýsing fyrir verkefnastjóra Listasafns Reykjavíkur, sem bendir til óljósrar ábyrgðar innan ferlisins. Slíkt samræmist illa kröfum um góða stjórnsýsluhætti, sérstaklega þegar um er að ræða ráðstöfun opinbers fjár.

Að virkja 19. gr. samkeppnisreglna er eina leiðin að réttlátri málsmeðferð

Málið bendir til kerfislægs vanda. Þegar reglur eru ekki virtar, þeim breytt án gagnsæis og úrræði til úrlausnar ekki virk, veikist traust til opinberra samkeppna. Í því samhengi vakna grundvallarspurningar: Hvaða þýðingu hafa samkeppnisreglur ef ekki er hægt að byggja á þeim þegar á reynir? Hvaða verndar njóta listamenn ef ekki er tryggt að settum reglum sé fylgt?

Safnstjóri Listasafns Reykjavíkur hefur boðið okkur til fundar í því skyni að fara yfir málið. Þótt slíkt frumkvæði kunni að virðast uppbyggilegt, vekur það í reynd fleiri spurningar en svör um annmarka á málsmeðferð. Ekki verður talið samrýmast meginreglum um hæfi og óhlutdrægni að sami aðili fari bæði með framkvæmd samkeppninnar og mat á eigin annmörkum. Slíkar aðstæður undirstrika valdaójafnvægi og draga í efa að fullnægjandi hlutleysis sé gætt.

Til að tryggja trúverðugleika og réttláta málsmeðferð er nauðsynlegt að óháður aðili fari yfir málið í heild, dragi fram helstu annmarka á ferlinu og tryggi að allir sem komu að samkeppninni fái kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Að öðrum kosti er hætta á að myndlistarfólk treysti Reykjavíkurborg ekki lengur fyrir framkvæmd þeirra fjölmörgu samkeppna sem framundan eru.

Hvers virði eru samkeppnisreglur sem myndlistarmenn hafa komið sér saman um?

Það er því miður of algengt að tími listamanna sé að engu hafður og vinna þeirra talin sjálfsögð, án þess að tryggt sé að farið sé að reglum og faglegum kröfum. Þegar slíkt á sér stað er ekki aðeins verið að bregðast listafólki, heldur einnig þeim grundvallarsjónarmiðum um jafnræði, fagmennsku og réttláta málsmeðferð sem opinberar samkeppnir eiga að byggja á.

Hér snýst málið ekki um hvort niðurstaðan teljist endanleg eða hvort besta verkið hafi orðið hlutskarpast, heldur um traust á þeim kerfum sem eiga að standa vörð um fagmennsku og jafnræði. Ef reglum er ekki fylgt og ekki brugðist við af ábyrgð er hætt við að traust rofni og vilji myndlistarfólks til þátttöku fari dvínandi.

List í opinberu rými er mikilvæg; hún mótar hvernig við upplifum borgina og tengjumst henni, styrkir menningarlega sjálfsmynd og stuðlar að fjölbreyttara og líflegra borgarumhverfi.

Í því samhengi ber Reykjavíkurborg sérstaka ábyrgð á að virða samkeppnisreglur sem myndlistarmenn hafa komið sér saman um og tryggja vandaða framkvæmd slíkra verkefna. Það snýst ekki aðeins um einstök listaverk, heldur um þá heildarsýn sem mótar þróun borgarinnar og áhrif hennar á lífsgæði, búsetu og aðdráttarafl til framtíðar. Í ljósi þess skorum við á Reykjavíkurborg að hefja óháð sáttaferli og endurskoða afstöðu sína, þannig að tryggt verði að farið sé að settum reglum og traust á framkvæmd opinberra samkeppna verði endurreist til hagsbóta fyrir listafólk og samfélagið í heild.

Emma Heiðarsdóttir, Eva Ísleifs, Jóna Hlíf Halldórsdóttir og Unndór Egill Jónsson

Höfundar eru listamenn.