Neyðarút­gangur út úr olíu­kreppunni

Það er að koma sífellt betur í ljós að klaufagangur forseta Bandaríkjanna í Miðausturlöndum á eftir að reynast heimsbyggðinni dýrkeyptur. Skipaumferð um Hormússund er enn að mestu leyti lokuð og ein afleiðing þess (en alls ekki sú eina) er hækkun eldsneytisverðs.

Þjóðir heims eru að bregðast við þessum hækkunum með ýmsum hætti. Algeng viðbrögð eru að draga úr álögum ríkisins á eldsneytissölu, og ríkisstjórn Íslands er ein þeirra sem hafa nú þegar gripið til slíkra aðgerða.

Í Evrópu er að minnsta kosti ein þjóð hins vegar farin að breyta um stefnu: Frakkland. Eftir síðustu orkukreppu, þegar verð á olíu og jarðgasi rauk upp úr öllu valdi vegna stríðsins í Úkraínu, gripu frönsk yfirvöld til þessarar sömu aðferðafræði: niðurgreiðslur á orkukostnaði heimila á línuna, „hvað sem það kostar“, eins og það var orðað þá.

En nú virðast franskir stjórnmálamenn hafa lært sína lexíu og tónninn er að breytast. Almennar niðurgreiðslur á innfluttu jarðefnaeldsneyti hafa reynst ríkinu gríðarlega dýrkeyptar og skuldir ríkisins eru komnar í hæstu hæðir (115% af vergri landsframleiðslu). En mikilvægast af öllu, núverandi forsætisráðherra virðist átta sig á því að orkukreppur eru ekki „tímabundið vandamál“ sem við þurfum bara að komast í gegnum svo að allt verði síðan eins og það hefur alltaf verið. Orkukreppur eru orðnar að kerfisbundnu vandamáli í heimi þar sem aðgangur að jarðefnaeldsneyti er að verða sífellt takmarkaðri, sérstaklega fyrir Evrópuþjóðir sem eru fátækar af jarðefnaeldsneyti.

Í því ljósi virka skattalækkanir og aðrar almennar niðurgreiðslur í besta falli sem mjög kostnaðarsamt deyfilyf sem engan veginn leysir vandamálið. Spurningin er ekki hvort, heldur hvenær næsta orkukreppan kemur, og eina leiðin til að draga úr áhrifum slíkra atburða er að draga sem mest úr notkun jarðefnaeldsneytis á öllum sviðum hagkerfisins.

Það er meðal annars gert með því að rafvæða samgöngur. Og þar hafa frönsk stjórnvöld notast við óvenjulegt verkfæri sem hefur gefið góða raun, eins og lýst er í nýlegri grein á miðlinum Euractiv. Hugmyndafræðin er þessi: frekar en að eyða peningum í dýrar skammtímalausnir skulum við frekar fjárfesta í langtímalausnum sem geta leyst vandamálið í eitt skipti fyrir öll. Og frekar en að niðurgreiða lausnina jafnt yfir alla, óháð raunverulegum þörfum og aðstæðum hvers og eins, skulum við frekar beina aðstoðinni að þeim sem þurfa virkilega á henni að halda.

Þetta hafa yfirvöld í Frakklandi gert með því að setja á fót fjármögnunarleigu rafbíla á vegum ríkisins. Kerfið virkar þannig að almennir borgarar geta að uppfylltum skilyrðum fengið að taka rafbíl í niðurgreidda langtímaleigu fyrir 50 til 150 € á mánuði (frá 7.500 kr. upp í 22.000 kr.). Þegar leigusamningurinn rennur út (3 til 6 ár) getur leigjandinn valið annaðhvort um að skila bílnum eða kaupa hann endanlega en þá er sú upphæð sem hann hefur nú þegar greitt í leigu dregin frá heildarverði bílsins.

Skilyrði fyrir því að hafa aðgang að slíkri „félagslegri bílaleigu“ eru tvenns konar: annars vegar þarf umsækjandinn að hafa tekjur undir ákveðnu marki (sem er um það bil meðalgildi launa í Frakklandi), og hins vegar þarf viðkomandi að búa 15 kílómetra eða lengra frá vinnustaðnum sínum eða keyra meira en 8000 kílómetra á ári vegna vinnu sinnar. Þar að auki eru aðeins í boði litlir og sparneytnir rafbílar, enda ekki ætlunin að niðurgreiða lúxusbíla.

Þetta kerfi tryggir að fjármunir ríkisins nýtist sem best þar sem þörfin er mest. Það tryggir líka að landsmenn hafi jafnari aðgang að þeirri tækni sem gerir þeim kleift að komast úr hlekkjum jarðefnaeldsneytis og verjast verðsveiflum á alþjóðlegum olíumörkuðum.

Þegar kerfið var sett af stað í upphafi árs 2024 gerðu yfirvöld ráð fyrir að útdeila 25.000 rafbílum, en á aðeins sex vikum eftir að opið var fyrir umsóknir höfðu 90.000 umsóknir borist. Árið eftir var ákveðið að tvöfalda fjölda samninga upp í 50.000 og nú í síðustu viku var tilkynnt að fjöldinn yrði aftur tvöfaldaður í 100.000 bíla. Miðað við nýlegar verðhækkanir á eldsneyti er erfitt að ímynda sér annað en að rafbílarnir muni seljast (eða „leigjast“) eins og heitar lummur, en 55% umsækjenda um slíka fjármögnunarleigu búa í dreifbýli.

Á Íslandi hefur rafvæðing bílaflotans hingað til snúist um að veita styrki óháð tekjum, óháð raunverulegri þörf fyrir aðstoð og óháð þeirri gerð bíla sem keypt er hverju sinni. Þetta hefur verið kostnaðarsamt kerfi sem hefur leitt til þess að þeir sem helst hafa getað eignast rafbíla eru tekjuhærri heimili, sem þurfa minnst á aðstoð að halda og búa gjarnan á höfuðborgarsvæðinu. Árið 2023 var fjöldi rafbíla á hvern íbúa þrisvar sinnum meiri í Garðabæ en á Höfn í Hornafirði.

Með tilkomu fjármögnunarleigu að fordæmi Frakklands væri hægt að leiðrétta þessa skekkju og um leið draga úr neikvæðum áhrifum sem miklar hækkanir á olíuverði munu hafa á heimilisbókhald þeirra sem enn reiða sig á bensín- eða dísilbíla.

Höfundur er sjálfstætt starfandi blaðamaður og meðlimur í loftslagshópnum París 1,5, sem beitir sér fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann.