Þegar óttinn verður að rök­semd

Um hræðslustjórnun í umræðu um Evrópusambandsaðild

Það er áhugavert að fylgjast með því hvernig málflutningur Evrópusambandssinna hefur verið að þróast á síðustu vikum. Í stað þess að byggja mál sitt á yfirveguðum rökum og heiðarlegri umræðu virðist sífellt oftar gripið til einfaldasta bragðsins í bókinni; að hræða fólk til samþykkis.

Ef marka má umræðu þeirra er Ísland stöðugt á barmi einhvers konar efnahagslegrar glötunar; nema þjóðin segi já við aðild að Evrópusambandinu. Krónan er sögð vera veikburða og vonlaus, verðbólga óviðráðanleg og framtíðin utan ESB allt að því ógnvænleg vegna hættunnar sem að okkur steðjar, bæði úr austri og vestri. Og ekki má gleyma þeirri fullyrðingu að Ísland sé í raun valdalaust gagnvart Evrópu nema það „sé við borðið“. Þetta er endurtekið aftur og aftur, þar til það á að festast í huga fólks sem óumflýjanleg staðreynd.

Þessi framsetning byggir á einfaldri blekkingu; að valið standi á milli stöðugleika innan ESB eða óvissu utan þess. En veruleikinn er flóknari en svo.

Aðildarríki Evrópusambandsins hafa sjálf ítrekað glímt við efnahagslegar og pólitískar áskoranir. Skuldavandi, hægur hagvöxtur, innri togstreita milli ríkja og spillingarmál eru áberandi. Sumir málsmetandi aðilar innan ESB hafa viðrað þá skoðun sína að ganga eigi lengra og gera ESB að Sambandsríki og þurrka út í meira mæli sérstök einkenni núverandi þjóðríkja. Þetta eru raunveruleg vandamál innan sambandsins. Að halda því fram að aðild tryggi stöðugleika er því ekki bara einföldun heldur beinlínis rangfærsla. Áróður.

Íslendingar standa ekki frammi fyrir einföldu „já eða nei“ við stöðugleika. Þeir standa frammi fyrir flóknu vali sem krefst heildstæðrar og heiðarlegrar umræðu en ekki upphrópana og hræðsluáróðurs.

Kannski er alvarlegasti þátturinn í þessari nálgun sú undirliggjandi afstaða til almennings að með því að byggja umræðuna á ótta sé hægt að hræða þá til að taka „rétta“ ákvörðun. Slík nálgun er ekki aðeins óheiðarleg heldur er hún er vanvirðing við þá sem eiga að taka ákvörðunina.

Kjósendur eiga rétt á heiðarlegum upplýsingum um kosti og galla aðildar. Þeir eiga rétt á umræðu um fullveldi, efnahagslega hagsmuni og langtímaáhrif án þess að vera sífellt minntir á yfirvofandi „hörmungar“ ef þeir eru ekki sammála ákveðinni niðurstöðu.

Sumir pistlahöfundar, sem skrifa reglulega um málið, virðast eiga erfitt með að losna úr eigin óttaheimi. Nú beinist hann ekki lengur bara að meintum hræðsluáróðri andstæðinga ESB, heldur að heilu stjórnmálaafli og kjósendum þess. Þar er aftur sama mynstrið; talað niður til fólks, dregnar upp einfaldar og þægilegar skýringar og síðan ályktað að allir sem eru ósammála hljóti að vera annaðhvort illa upplýstir eða drifnir áfram af ótta. Þetta heitir að snúa hlutunum á haus.

Það er nefnilega merkilegt hvernig sumir vilja tala um þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún á að fara fram en niðurstaðan virðist helst þurfa að vera „rétt“. Þegar líkur eru taldar á já-i er talað um skynsemi, framfarir og samvinnu. En ef minnsti möguleiki er á nei-i breytist tónninn. Þá er farið að tala um afturhald, einangrun og jafnvel vanþekkingu.

Þetta er ekki trú á lýðræði. Þetta er ótti við lýðræði.

Og forsætisráðherrann tekur þátt í þessu. Ef þjóðin segir já í fyrri umferð og „samningur“ lítur dagsins ljós þá þarf „samningurinn“ að standast hennar mat til að þjóðin fái aftur að kjósa. Geri hann það ekki verður „samningurinn“ ekki aftur borinn undir þjóðina. Ég myndi reyndar sætta mig vel við þá niðurstöðu en það er ekkert sérlega lýðræðisleg aðferð og ekki í samræmi við það sem hefur verið kynnt.

Að líkja „samningaviðræðum“ um aðild að ESB við kjarasamningsgerð er afvegaleiðing umræðunnar. Það er fátt líkt með þessu tvennu.

Kjarasamningsviðræður fara fram innan kerfis þar sem báðir aðilar hafa úrræði til að knýja fram niðurstöðu, annars vegar með verkföllum og hins vegar með verkbönnum. Markmiðið er í raun alltaf að ná samningi, enda byggir vinnumarkaðskerfið á því að niðurstaða fáist að lokum.

Viðræður um aðild að ESB eru annars eðlis. Þar er enginn réttur eða skylda til að niðurstaðan verði að „samningi“. Hvorugur aðili hefur úrræði til að þvinga hinn til samkomulags og það er fullkomlega raunhæf niðurstaða að viðræðum ljúki án „samnings“ ef hagsmunir eða afstaða aðila fara ekki saman.

Aðildarviðræður snúast því ekki um að „landa samningi hvað sem það kostar“, heldur um að kanna hvort sameiginlegur grundvöllur fyrir aðild sé yfirhöfuð til staðar.

Að segja nei 29. ágúst nk. felur ekki í sér nein Ragnarök. Ísland verður áfram eitt besta samfélag heims til að búa í, líkt og alþjóðlegir mælikvarðar á lífskjör, öryggi og velferð sýna ár eftir ár. Kosningarnar snúast því um val á framtíðarsýn en ekki um það hvort landið standi eða falli.

Það má segja nei í kosningunum 29. ágúst nk.

Höfundur er lögmaður.