Ham­farir Hildar – seinni hluti

Eins og ég kom inn á í síðustu grein hefur Hildur Björnsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík, farið mikinn í gagnrýni sinni á leikskólakerfið á Íslandi í undanfara sveitarstjórnarkosninga sem eru fram undan. Sjálfstæðisflokkurinn í Reykjavík hefur nú einnig birt opinberlega verkefnalista sem einhvers konar viðbragð við gagnrýninni á íslenska leikskólakerfið.

Í fyrri grein minni um málefnið fjallaði ég um kostnað leikskólakerfisins og norrænan samanburð á honum út frá Eurydice-skýrslunni. Einnig kom ég inn á hlutföll barna í leikskólum eftir aldri á Norðurlöndunum. Þá fór ég yfir metnaðarfullan fyrirmyndarlagalegan ramma um menntun kennara á leikskólastiginu hérlendis.

Í þessari grein ætla ég að fjalla um laun, eitt leyfisbréf, undirbúningstíma og barna- og starfsmannafjölda.

Laun

Í téðri Eurydice-skýrslu kemur fram að kaupmáttarleiðrétt byrjunarlaun leikskólakennara á Íslandi eru hærri hér en í Finnlandi, sambærileg við byrjunarlaun í Svíþjóð og Noregi en lægri en byrjunarlaun í Danmörku. Það er hins vegar svo að tækifæri leikskólakennara til launahækkana á starfsferlinum eru minni hér og á öðrum Norðurlöndum en víðast í Evrópu. Í Education at a Glance-skýrslunni frá árinu 2025 kemur fram að samningsbundin hámarkslaun leikskólakennara á Íslandi eru langt undir meðaltali OECD-ríkja, eða 17% undir meðaltalinu árið 2024. Einnig er það staðreynd að laun sérfræðinga sem starfa í fræðslustarfsemi eru umtalsvert lægri á Íslandi en laun sérfræðinga sem starfa í öðrum atvinnugreinum.

Það er hins vegar hafið yfir allan vafa að töluverður árangur hefur náðst í kjaraleiðréttingum kennara á leikskólastiginu undanfarna áratugi. Sá árangur var ekki hristur fram úr erminni og mætti á leiðinni mikilli andstöðu. Til marks um það voru boðuð verkföll 2011 og 2014 en samningar náðust áður en þau skullu á. Einnig eru flestum í fersku minni síðustu kjarasamningar sem Félag leikskólakennara var aðili að með öðrum kennurum. Þar var tekist á, nánast fyrir opnum tjöldum, um jöfnun launa á milli markaða. Það duldist engum að inni í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga var barist hart gegn þeirri hófsömu launaleiðréttingu sem kennarar þó fengu. Þar gekk Hildur Björnsdóttir hart fram gegn kennurum ásamt pólitískum samherjum sínum. Það geta þeir sem urðu vitni að staðfest. Sú pólitík sem afhjúpaðist þar er þeim sem hlut eiga að máli til ævarandi skammar.

Það kemur því ekkert á óvart að Hildur velji að telja launakostnað leikskólakennara háan í alþjóðlegum samanburði. Einnig kemur ekkert á óvart að hún velji að tala niður menntun kennara á leikskólastiginu. Í þeirri vinnu sem nú stendur yfir í svokallaðri virðismatsvegferð er menntun einn af þeim lykilþáttum sem mynda þann stigaramma sem á endanum mun ákvarða laun. Því minni sem menntunin er því færri stig fást í matinu. Það er því mjög gott að það afhjúpist hvaða afstöðu Hildur, sem oddviti Sjálfstæðisflokksins, hefur í málinu.

Eitt leyfisbréf

Eitt leyfisbréf varð að veruleika 2019. Markmiðið var meðal annars að auka flæði kennara á milli skólastiga, sem er ágætis markmið í sjálfu sér. Einnig að auka ásókn í kennaranám almennt, sem sannarlega tókst.

Allar tölur um flæði kennara á milli skólastiga koma frá Félagi leikskólakennara. Félagið hefur safnað þessum gögnum saman og deilt sem fóðri í skýrslur ýmissa starfshópa undanfarin ár. Ójafnt flæði kennara á milli skólastiga var staðreynd löngu áður en eitt leyfisbréf varð að veruleika 2019. Flæðið varð ójafnara árið sem eitt leyfisbréf varð að veruleika. Strax árið eftir fór það aftur niður í það sem það var fyrir eitt leyfisbréf.

Flæði kennara á milli skólastiga hefur nánast verið jafnt árin 2024 og 2025. Það má þakka markvissum aðgerðum í kjarasamningum. Helst ber að nefna fjölgun undirbúningstíma og betri ramma utan um þá. Einnig hefur víða tekist að búa til góðan ramma utan um styttingu vinnuvikunnar. Að ná að jafna flæðið er stórkostlegur árangur því slíkar tölur höfum við aldrei séð áður. Það er enn eitt lóðið á vogarskálarnar að sækja fram og fjölga kennurum á leikskólastiginu hlutfallslega. Eitt leyfisbréf er því ekki vandamál í dag.

Undirbúningstímar

Það er til marks um enga þekkingu á menntunarfræði leikskóla og því námi sem fer fram í leikskólum að Hildur nefni kostnað vegna undirbúningstíma sem einhvers konar vandamál en ekki nauðsynlegan þátt í starfi kennara á leikskólastiginu til að auka gæði námsins, börnum til heilla. Reyndar er það svo að allur málflutningur Hildar og verkefnalisti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík í leikskólamálum bendir til þess að þekking á menntun barna í leikskólum sé minni en engin. Hvergi er minnst á menntun barna í stefnunni. Það virðist vera algjört aukaatriði eða skipta nákvæmlega engu máli. Þegar það ætti að vera þannig að menntun barna í leikskólum, undir handleiðslu vel menntaðra kennara, ætti að vera aðalatriðið. Þvert á móti er fjallað um að gera minni menntunarkröfur til kennara á leikskólastiginu sem er auðvitað fásinna, eins og ég fjallaði um í fyrri grein minni.

Undirbúningstími er til að bæta gæði kennslunnar börnum til heilla. Leikskólastigið hefur lengi verið vannýtt skólastig vegna skorts á tíma til að sinna faglegri og vel ígrundaðri kennslu í gegnum leik. Kennsla ungra barna er eitt flóknasta verkefnið innan menntakerfisins. Hún byggir á nákvæmri þekkingu á þroska barna, málþroska, félagsfærni, tilfinningaþroska og fyrstu skrefum í námi. Kennarinn þarf að geta lesið í þarfir hvers barns, brugðist við ólíkum aðstæðum á augabragði og skapað umhverfi þar sem leikur og nám fléttast saman á markvissan hátt. Nauðsynlegt er að kennarar hafi nægan undirbúningstíma til að sinna þessari vinnu af fagmennsku. Ef sá tími er ekki til staðar verður starfið ómarkvisst og gæði kennslunnar rýrna. Fjölgun undirbúningstíma og betri rammi utan um hann, var og er leið til að auka gæði kennslunnar og um leið bæta starfsumhverfið. Við eigum að vera stolt af því en ekki tala það niður með því að líta á það bara sem kostnað. Gæði kosta. Eiga börn ekki það besta skilið?

Barna- og starfsmannafjöldi

Þegar kafað er ofan í Eurydice-skýrsluna og gögnin grandskoðuð kemur margt áhugavert í ljós. Tölur Eurydice eru áætlanir um dæmigerðan fjölda einstaklinga í hópi barna en dæmigerður fjöldi barna í hópi kemur ekki fram. Ekki eru skilgreindar reglur um fjölda starfsmanna á hóp leikskólabarna á Íslandi, í Danmörku og Svíþjóð. Fjöldi starfsmanna á hvern hóp tveggja ára barna er áætlaður svipaður hér og í Danmörku, Finnlandi og Noregi og fjöldi starfsmanna á hvern hóp fjögurra ára barna er áætlaður svipaður hér og í Finnlandi. Ekki er birt áætlun um sambærilegan fjölda starfsmanna í Svíþjóð og Noregi.

Vegna þessara annmarka er erfitt að fullyrða nokkuð um fjölda barna á hvern starfsmann sem starfar við uppeldi og menntun, út frá skýrslunni.

Ég hafði því beint samband við kollega mína, formenn annarra stéttarfélaga kennara í leikskólum á Norðurlöndunum.

Ég kallaði eftir tölum um fjölda barna í leikskólum eins til sex ára í þeirra landi. Einnig fjölda starfsfólks í leikskólum eins til sex ára í hverju landi fyrir sig. Um er því að ræða tölur um allt starfsfólk sem kemur að uppeldi og menntun barna í leikskólum eins til sex ára á Norðurlöndunum; bæði kennaramenntað starfsfólk og starfsfólk án kennaramenntunar.

Niðurstöðuna má lesa í þessari töflu:

Samkvæmt þessum tölum stenst sú fullyrðing ekki að fjöldi barna á hvern starfsmann leikskóla sé talsvert lægri hér á Íslandi en í helstu samanburðarlöndum okkar. Enn fremur ef skoðaður er fjöldi barna á hvern kennara, kemur í ljós að þau eru umtalsvert fleiri á Íslandi en á hinum Norðurlöndunum, að undanskildu Finnlandi.“

Að lokum

Hildur segist reiðubúin í samtal og samvinnu við Félag leikskólakennara um lausnir á mönnunarvanda leikskólanna, lausnir sem raunverulega hreyfa nálina. Í þau átta ár sem Hildur hefur starfað sem borgarfulltrúi hefur hún aldrei óskað eftir samtali við Félag leikskólakennara um leikskólamál. Félagið er alltaf reiðubúið í samtöl sem gera leikskólana okkar betri fyrir börn og starfsfólk. Hugmyndir Hildar um leikskólann geta aldrei orðið grunnur að slíku samtali.

Höfundur er formaður Félags leikskólakennara.