Launa­stefna Seðla­bankans: Hverjir sitja eftir?

Stöðugleiki má ekki byggja á því að menntun borgi sig sífellt verr.

Í nýrri rammagrein Seðlabanka Íslands er því haldið fram að almennar umsamdar launahækkanir ættu til lengri tíma að vera um 2% á ári til að samrýmast verðbólgumarkmiði bankans. Afgangurinn af „svigrúminu“ eigi að fara í launaskrið og sértækar hækkanir lægstu launa.

Þetta er ekki hlutlaus greining heldur pólitísk afstaða um það hvernig laun eigi að þróast á innlendum vinnumarkaði. Undanfarin ár hafa krónutöluhækkanir dregið verulega úr launamun milli starfa þar sem gerð er mismunandi krafa um menntun, ábyrgð og sérfræðiþekkingu. Þær hafa skilað hlutfallslega mestum hækkunum lægstu launa, á sama tíma og stórir hópar háskólamenntaðra hafa setið eftir. Þetta getur haft víðtækar samfélagslegar afleiðingar, þar á meðal skort á háskólamenntuðu fólki í greinum þar sem laun endurspegla ekki ábyrgð, kostnað og tíma sem fer í menntun á háskólastigi. Rannsókn Hagfræðistofnunar á virði háskólamenntunar frá 2025 sýnir að fjárhagslegur ábati af háskólamenntun hefur dregist saman og hallar í dag á þá sem verja mörgum árum og miklum kostnaði í menntun.

Það er bæði mikilvægt og réttlætanlegt að bæta kjör þeirra sem eru lægst launuð. En hagfræðin er skýr: ef það er gert ár eftir ár með því að þjappa saman launaspönninni, veikjast hvatar til menntunar. Háskólamenntaðir koma seinna inn á vinnumarkaðinn, oft með þunga greiðslubyrði vegna námslána og hefja lífeyrissparnað síðar en aðrir. Þegar launamunur minnkar, minnkar einnig hvati til sérhæfingar. Samfélagið byggir á sérfræðiþekkingu: kennslu, hugverkum, heilbrigðisþjónustu, verkfræði, skapandi greinum og annarri fagþekkingu. Ef launastefnan endurspeglar ekki verðmæti menntunar og ábyrgðar veikjast hvatar til sérhæfingar, með neikvæðum afleiðingum fyrir allt samfélagið. Seðlabankinn bendir á að launaskrið sé breytilegt og ráðist af stöðu hagkerfisins og ytri þáttum. Það undirstrikar að þróun þess er óviss og ræðst af aðstæðum hverju sinni. BHM bendir á að ekki sé hægt að byggja stöðugleika á því að draga kerfisbundið úr arðsemi menntunar. Til lengri tíma ræðst hagvöxtur fyrst og fremst af aukinni verðmætasköpun á hverja vinnustund, með öðrum orðum, aukinni framleiðni. Þetta samræmist nýrri atvinnustefnu stjórnvalda. Sú þróun byggir m.a. á því að hagkerfið nýti og umbuni sérhæfðri þekkingu og færni.

Launastefna sem dregur markvisst úr ávinningi menntunar og sérhæfingar vinnur gegn þeim markmiðum.

Höfundar eru hagfræðingar hjá BHM.