Hús­hjálp í skuldaborg - nýjasta froðan í Ráð­húsinu?

Valdaskipti í Reykjavík fela iðulega í sér ákveðna leikhússtemningu. Nýir leikarar stíga á svið, hneigja sig fyrir kjósendum og lofa að tjaldið muni aldrei aftur falla á sömu leikritin og áður. Kjör Hildar Björns sem borgarstjóra í júní 2026, í kjölfar afgerandi sigurs Sjálfstæðisflokksins ásamt Viðreisn og Framsókn, er kynnt í leiðurum og yfirlýsingum sem söguleg þáttaskil. Orðræðan er kunnugleg – nú á að hreinsa út „orðafroðu og félagsverkfræði“ liðinna áratuga og innleiða raunsæi, rekstrarlegt aðhald og skilvirkni.

Hins vegar blasir við grundvallarspurning sem sérhver Reykvíkingur verður að spyrja sig: Felur þessi nýja sýn í sér raunverulega, kerfislæga viðsnúningsáætlun, eða erum við vitni að enn einni sápukúlunni sem á eftir að springa á steypunni í Ráðhúsinu? Til að svara því verður að rýna á bak við glansmynd nýja samstarfssáttmálans og skoða þann harða veruleika sem blasir við innviðum og fjárhag höfuðborgarinnar.

Trúverðugleiki á tímum innviðaskuldar

Nýi meirihlutinn spilar á mjög raunverulega og réttmæta þreytu borgarbúa. Rekstrarvandi Reykjavíkur á síðustu árum er ekkert hugarfóstur pólitískra andstæðinga – skuldasöfnunin, holun Orkuveitunnar að innan og fjárhagslegir loftfimleikar í kringum Félagsbústaði eru staðreyndir sem sligað hafa getu borgarinnar til að sinna grunnþjónustu. Þegar nýja stjórnin boðar „rækilega tiltekt“ og vísar kjósendum á heimasíðuna ⁠www.verkefnalisti.is⁠, þar sem áætlanir á að flokka og tímasetja, má virða viðleitnina til aukins gagnsæis. En gagnsæi án fjármögnunar er eins og matseðill án eldhúss.

Trúverðugleiki loforðanna strandar strax á stærðfræðilegri þversögn. Nýi meirihlutinn boðar þrennt samtímis:

1 Skattalækkanir til handa borgarbúum.

2 Afgerandi niðurgreiðslu á gífurlegum skuldum borgarsjóðs.

3 Rækilega viðspyrnu og uppbyggingu í þjónustu og nýjum hverfum.

Sérhver stjórnunarfræðingur og rekstraraðili veit að þú getur ekki minnkað tekjustofna þína, greitt niður skuldir í sögulegu hámarki og aukið fjárfestingar á sama tíma — nema til komi galdrar eða stórfelldur niðurskurður á öðrum sviðum sem ekki eru nefnd. Þegar gert er út á að „nýta kosti, hagkvæmni og hugvitssemi einkarekstrar“ er oft verið að nota fallegri orð yfir einkavæðingu og útvistun grunnþjónustu. Einkarekstur getur vissulega skapað hagræðingu á afmörkuðum sviðum, en hann er enginn sjálfkrafa töfrasproti sem afmáir milljarða króna viðhaldsskuldir.

Hvers konar þjónustu má vænta?

Borgarbúar ættu að undirbúa sig undir tímabil þar sem þjónusta verður mæld í krónum og aurum frekar en gæðum eða mjúkum gildum. Það má búast við harðri forgangsröðun þar sem verkefni sem ekki sýna tafarlausa fjárhagslega hagkvæmni verða sett á ís.

Mesta púðrinu verður eflaust eytt í samgöngumálin, og þá sérstaklega í að vinda ofan af Borgarlínunni, sem nýi meirihlutinn titlar sem „stórslys“. Að endurskoða verkefni sem komið er í gífurlegt fjárhagslegt öngstræti er skynsamlegt út af fyrir sig en að hætta við eða stórskaða innviðaverkefni sem þegar eru bundin í ríkissáttmála og milljarða króna samninga mun kosta borgina gífurlegar skaðabætur og tafir. Þjónustan sem borgarbúar mega vænta í samgöngum á næstu árum er því miður ekki greiðara flæði, heldur áframhaldandi biðraðir á meðan nýir og gamlir hugmyndafræðingar rífast um malbik og tölfræði.

Þá er hætta á að „þjónusta við borgarbúa“ verði áfram dregin á asnaeyrunum þegar kemur að félagslega kerfinu og skólum. Með því að boða stríð gegn „félagsverkfræðitilraunum“ og boða raunsæjar lausnir er hætt við að dregið verði úr stuðningi við jaðarsetta hópa og dregið úr nýsköpun í menntakerfinu, undir því yfirskini að verið sé að skera niður „froðu“.

Ósýnilegi eldurinn – Innviðirnir sem enginn sér

Stærsti veikleikinn við stjórnunarmarkmið nýja meirihlutans – og jafnframt sá þáttur sem staðfestir að hér gæti verið á ferðinni ný tegund af pólitískri froðu – er algjört skeytingarleysi gagnvart hinum ósýnilegu kerfislægu vandamálum Reykjavíkur.

Stjórnmálamenn elska verkefni sem hægt er að klippa borða á. Ný hverfi og nýjar vegtengingar gefa góðar ljósmyndir. En undir malbikinu liggur tifandi tregða: vatns- og fráveitukerfi borgarinnar er víða komið langt fram yfir líftíma sinn. Viðhaldsskuldirnar sem safnast hafa upp á síðustu áratugum telja tugi milljarða. Þegar lagnir bresta og skólp flæðir spyr enginn að því hvort flokkurinn í brúnni sé til hægri eða vinstri. Sama á við um myglu- og lekamál í skólum og leikskólum borgarinnar; þau eru einkenni kerfisbundinnar vanrækslu á fyrirbyggjandi viðhaldi.

Ef nýi meirihlutinn ætlar að fjármagna skattalækkanir sínar með því að fresta áfram þessu lífsnauðsynlega en ósýnilega viðhaldi, þá er hann einfaldlega að skrifa áframhaldandi tékka á komandi kynslóðir. Það er nákvæmlega sú hegðun sem stjórnunarfræðin kallar „fire-fighting culture“ — að slökkva elda í stað þess að byggja eldtraust. Ekkert í yfirlýsingum Hildar Björns bendir til þess að kerfislæg langtímaáætlun um forgangsröðun innviðaviðhalds sé í bígerð.

Niðurstaða – Enn ein froðan eða raunveruleg vinnusemi?

Svarið er mitt á milli, en hallast því miður nær sýndarmennskunni. Nýi meirihlutinn í Reykjavík mætir til leiks með rétta greiningu á mörgum af afglöpum fortíðarinnar, en lausnirnar sem boðaðar eru bera keim af hugmyndafræðilegri óskhyggju frekar en raunhæfum rekstri.

Vefsíðan ⁠verkefnalisti.is⁠ verður án efa fyllt af tæknilegum markmiðum og áfangastjórnun, á meðan grunnkerfin — viðhaldsfjármögnun skólanna, endurnýjun lagna og raunveruleg lausn á húsnæðisskorti — eru skilin eftir í fjárhagslegu tómarúmi skattalækkana, mun lítið breytast.

Borgarbúar mega búast við stjórn sem mun tala af meiri myndugleik og minni siðferðilegri dekurstefnu en sú fyrri. En án kerfisbundinnar og óháðrar úttektar á heildstæðri viðhaldsskuld borgarinnar og án þess að sýna fram á hvernig á að brúa bilið á milli minni tekna og meiri uppbyggingar er hættan sú að þessi nýja tiltekt verði aðeins yfirborðsleg rykhreinsun.

Þegar öllu er á botninn hvolft breytist kerfið ekki við það eitt að skipta um fólk í brúnni. Ef hvatarnir eru áfram þeir sömu — að elta skammtímasigur í fjögurra ára kosningalotu á kostnað langtímahagsmuna — mun nýi meirihlutinn enda sem næsti trúðurinn í röðinni sem selur von en skilur eftir reikninginn. Borgarbúar eiga heimtingu á raunverulegum úrlausnum og framkvæmdum en enn sem komið er bólar mest á froðunni.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.