Vand­ræða­gangur ráðu­neytis við kerfis­breytingar setur þing­nefnd í vanda

Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis hefur nú til umsagnar frumvarp til laga um einföldun regluverks og aukna skilvirkni eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum. Ljóst er að nefndinni er vandi á höndum.

Frumvarpið á sér nokkurn aðdraganda, en hér er rétt að hefja söguna þriðjudaginn 2. september sl. Þann dag boðuðu umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og atvinnuvegaráðherra til fundar með framkvæmdastjórum heilbrigðiseftirlitssvæða og Sambandi íslenskra sveitarfélaga – með aðeins tveggja klukkustunda fyrirvara. Á fundinum kynntu ráðherrarnir tveir áform um allsherjar ríkisvæðingu eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum annars vegar og matvælum hins vegar, og að heilbrigðisnefndir sveitarfélaga yrðu lagðar niður frá og með 1. janúar 2027. Síðar um daginn héldu ráðherrarnir sameiginlegan blaðamannafund þar sem þeir kynntu áformin og stilltu sér upp fyrir ljósmyndara.

Erfið byrjun

Frá upphafi hefur málið einkennst af skipulagsleysi og óvissu, ekki síst innan Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins.

Þann 17. nóvember boðaði atvinnuvegaráðherra skyndilega til fundar og upplýsti um fyrirhugaða sameiningu Matvælastofnunar, Fiskistofu og Verðlagsstofu skiptaverðs, og jafnframt að matvælaeftirlit heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga myndi færast inn í þessa nýju, risastóru ríkisstofnun. Þarna varð jafnframt ljóst að frumvarp ráðherrans yrði af allt öðrum toga en kynnt hafði verið í september.

Þegar þarna var komið sögu virðist eitthvað hafa dregið úr samskiptum milli ráðherranna tveggja, þar sem atvinnuvegaráðherra hafði litlar upplýsingar um fyrirhuguð drög að frumvarpi kollega síns í Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu. Ekkert hafði þó breyst varðandi yfirumsjón með verkefninu; verkefnisstjórinn sem kynntur var til sögunnar átti áfram að hafa umsjón með báðum verkefnum.

Þann 18. desember sl. bárust þær upplýsingar frá ráðuneytisstjóra Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins að verkefnisstjórinn væri hættur. Það væri nú í höndum Umhverfis- og orkustofnunar annars vegar, og sameinaðrar stofnunar Verðlagsstofu skiptaverðs, Fiskistofu og Matvælastofnunar (stofnunar sem er ekki orðin til) hins vegar, að sjá um innleiðingu verkefnisins.

Kortlagning hafin - þremur mánuðum eftir ákvarðanatöku

Um svipað leyti og ráðuneytið tilkynnti um brotthvarf verkefnisstjórans óskaði það eftir upplýsingum um þau verkefni sem heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga sinnir í raun fyrir sveitarfélögin í landinu. Markmiðið var að ráðuneytið fengi heildarmynd, nokkurs konar kortlagningu. Með öðrum orðum hófst kortlagning kerfisins ekki fyrr en þremur og hálfum mánuði eftir að ákvörðun um að breyta því hafði þegar verið tekin.

Frumvarpið var loks birt í samráðsgátt í lok janúar og þrátt fyrir fjölmargar athugasemdir tók það litlum breytingum áður en það var lagt fram á Alþingi. Núna er það til umfjöllunar hjá Umhverfis- og samgöngunefnd, en hún þarf að fara yfir fjölmargar alvarlegar athugasemdir frá sveitarfélögum, landshlutasamtökum, stéttarfélögum og heilbrigðiseftirlitssvæðum, sem flest lýsa miklum vanköntum á frumvarpinu.

„Stefnt að því, og það sem fyrst“

Það er afar upplýsandi að fylgjast með framvindu málsins á vef Alþingis. Reglulega koma fram nýjar upplýsingar frá ráðuneytinu og það er hverjum manni ljóst að ráðuneytið er ekki að hjálpa nefndinni að taka afstöðu til framkominna athugasemda.

Tökum nokkur dæmi:

• Áhyggjum af réttindum starfsfólks varðandi kaup, kjör, lífeyrisréttindi og starfsaldur er svarað á þann veg að ráðuneytið telji að veikindaréttur sé sambærilegur hjá ríki og sveitarfélögum.
• Hvað varðar áhyggjur af skertu aðgengi sveitarfélaga að þeirri sérfræðiþekkingu sem er til staðar hjá heilbrigðiseftirlitinu, bendir ráðuneytið á þann möguleika að sveitarfélögin geti einfaldlega haft samband við Umhverfis- og orkustofnun.
• Þá svaraði ráðuneytið því til að stefnt sé að því að eyða óvissu varðandi réttindi starfsfólks og verkefni sveitarfélaga „sem fyrst eftir gildistöku laganna“. Stefnt að því, og það sem fyrst. Þetta svar hlýtur að auðvelda nefndinni störf sín.
• Áhyggjum af þeim skamma tíma sem til stefnu er þar til hinar umfangsmiklu kerfisbreytingar eiga að taka gildi, svarar ráðuneytið hreinlega ekki.

Nýjasta útspil ráðuneytisins er skjal sem birtist á vef Alþingis þann 8. júní sl. Í skjalinu gætir hins vegar grafalvarlegs misskilnings varðandi útgáfu starfsleyfa fyrir neysluvatnsveitur og eftirlit með neysluvatni.

Lausn vandans liggur hjá ráðherra

Það er ljóst að ráðuneytið hefur hvorki lokið kortlagningu né öðlast heildarmynd af því kerfi sem það hyggst breyta. Þær upplýsingar sem nefndinni eru látnar í té bera þess skýr merki. Einmitt þess vegna er nefndinni vandi á höndum.

Til þess að leysa vanda nefndarinnar og koma í veg fyrir enn frekari vandræðagang hjá ráðuneyti sínu, á Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þann eina kost í stöðunni að draga málið til baka. Taka þarf frumvarpið aftur inn í ráðuneytið til gagngerrar endurskoðunar. Þá gæfist ráðuneytinu mikilvægur tími til að klára kortlagninguna, öðlast heildarmynd yfir kerfið og meta í framhaldi af því – á faglegum grundvelli – hvort og þá hvaða breytinga sé í raun þörf.

Höfundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Norðurlands eystra og hefur starfað sem heilbrigðisfulltrúi síðan árið 2004.