Brexit og Ís­land - Hvað getum við lært – og hvert eigum við að stefna?

Tíu ár eru liðin frá Brexit‑atkvæðagreiðslunni og sex ár frá því að Bretland yfirgaf innri markað Evrópusambandsins. Á þessum tíma hefur breska efnahagslífið gengið í gegnum róttækar breytingar sem nú liggja skýrar fyrir - minni útflutningur, minni fjárfesting, aukin pappírsvinna, minni framleiðni og langvinn óvissa sem hefur grafið undan trausti fyrirtækja og fjárfesta. Þetta er ekki lengur pólitísk skoðun heldur staðreynd sem staðfest er í fjölmörgum óháðum rannsóknum.

Íslendingar standa nú frammi fyrir endurnýjuðum spurningum um framtíðarsamband sitt við Evrópu. Á að halda áfram á EES‑brautinni? Á að sækja um aðild að ESB? Eða á Ísland að feta eigin leið? Reynslan frá Bretlandi er ekki fullkomlega yfirfæranleg á Ísland, en hún er engu að síður ómetanleg viðvörunarsaga um það sem gerist þegar lítið eða meðalstórt ríki reynir að standa utan stærsta efnahagssvæðis heims án þess að tryggja sér fullan aðgang að því.

Hvað gerðist í Bretlandi?

Eftir útgönguna féllu bresk fyrirtæki skyndilega undir nýjar reglur, nýja pappírsvinnu og nýjar hindranir. Þótt engir tollar væru lagðir á vörur til ESB jókst stjórnsýslubyrðin svo mikið að þúsundir fyrirtækja hættu alfarið að flytja út. Samkvæmt gögnum bresku hagstofunnar og óháðra rannsóknastofnana hafa 16.400 fyrirtæki hætt útflutningi til ESB frá 2019. Smærri fyrirtæki, sem höfðu ekki bolmagn til að ráða sérfræðinga eða fjárfesta í nýjum kerfum, gáfust einfaldlega upp.

Útflutningur Breta til ESB er nú 14–16% minni en hann hefði verið ef landið hefði haldið áfram innan innri markaðarins. Innflutningur hefur einnig dregist saman. Á sama tíma hefur þjónustuútflutningur staðið sig betur, en það breytir ekki heildarmyndinni - breska hagkerfið er 6–8% minna en það hefði annars verið, samkvæmt nýjustu rannsóknum frá Bank of England og NBER.

Það sem skiptir mestu máli fyrir Ísland er þó ekki aðeins efnahagslegur samdráttur heldur óvissan sjálf. Nick Bloom, einn virtasti hagfræðingur Stanford‑háskóla, bendir á að helmingur efnahagshöggsins stafi af því að Brexit‑ferlið var svo langt, óljóst og pólitískt óstöðugt. Fyrirtæki frestuðu fjárfestingum, hættu við verkefni og drógu saman seglin. Óvissa er eitur fyrir lítil hagkerfi — og Ísland er eitt smæsta hagkerfi Evrópu.

Hvað getum við Íslendingar lært?

Ísland er ekki Bretland. Við erum ekki með 67 milljónir íbúa, við erum ekki fyrrum heimsveldi og við erum ekki með stóran iðnað sem byggir á flóknum virðiskeðjum. En við eigum eitt sameiginlegt með Bretum - við erum háð útflutningi og við erum háð stöðugum aðgangi að erlendum mörkuðum.

Þess vegna eru lærdómar Brexit skýrir:

1. Aðgangur að innri markaðnum er lífæð lítils hagkerfis.

Bretland missti aðgang að stærsta markaði heims og upplifði tafir, kostnað og hindranir sem áður voru ekki til staðar. Ísland hefur þennan aðgang í gegnum EES — og hann er grundvöllur velmegunar okkar.

2. Óvissa er dýrari en nokkur tollur.

Brexit sýnir að langvarandi óvissa getur dregið úr fjárfestingu um tugi milljarða. Ísland hefur upplifað sitt eigið óvissutímabil, t.d. eftir bankahrunið, og veit hversu skaðleg óvissa getur verið.

3. Reglur ESB ráða hvort sem við viljum eða ekki.

Breska fyrirtækið Eskimo komst að því að það gat ekki selt vörur til Ástralíu eða Nýja‑Sjálands án þess að uppfylla CE‑staðla ESB. Þetta er lykilatriði - ESB er staðlasetjandi heimsins. Ísland fylgir þessum reglum í gegnum EES — en hefur engin áhrif á þær.

4. Smáríki þurfa bandamenn.

Bretland er stórt ríki og átti samt í erfiðleikum. Ísland er smáríki sem stendur eitt á Norður-Atlantshafi. Við þurfum bandamenn, ekki einangrun.

Á Ísland að ganga í ESB?

Þetta er pólitísk spurning sem þjóðin verður að svara. En efnahagsleg greining getur varpað ljósi á valkostina.

Kostir aðildar:

• Ísland fengi atkvæðisrétt og gæti mótað reglur sem það fylgir hvort sem er.
• Fyrirtæki fengju fullan og tryggðan aðgang að innri markaðnum.
• Fjárfesting myndi aukast vegna stöðugleika og fyrirsjáanleika.
• Ísland yrði hluti af stærra efnahags‑ og öryggissamstarfi.

Gallar aðildar:

• Sjávarútvegur yrði samningsatriði og þyrfti að finna lausn sem tryggir hagsmuni Íslands.
• Landbúnaður myndi breytast og þurfa að aðlagast nýju kerfi.
• Ísland myndi framselja hluta af fullveldi sínu — þó minna en margir halda, þar sem stór hluti regluverksins gildir nú þegar í gegnum EES.

Hver yrðu örlög Íslands?

Ef Ísland gengi í ESB myndi landið verða hluti af stærri heild, með auknum stöðugleika, meiri áhrifum og sterkari stöðu í alþjóðaviðskiptum. Það myndi krefjast aðlögunar, sérstaklega í sjávarútvegi og landbúnaði, en það myndi einnig tryggja að Ísland væri ekki á jaðri Evrópu heldur í hjarta hennar.

Ef Ísland heldur áfram í EES heldur landið áfram að njóta hagfræðilegs ávinnings en situr áfram hjá þegar reglurnar eru mótaðar. Það er stöðug en lýðræðislega veik staða.

Ef Ísland færi bresku leiðina — út úr EES — yrði það efnahagslegt sjálfsskaðaverk. Brexit sýnir svart á hvítu að það er versti kosturinn.

Niðurstaða

Brexit er ekki saga um þjóð sem „tók aftur stjórn“ heldur saga um þjóð sem tapaði aðgangi, tapaði áhrifum og tapaði stöðugleika. Fyrir Ísland er lærdómurinn skýr - lítil hagkerfi þrífast á fyrirsjáanleika, stöðugleika og nánu samstarfi við stærri markaði. Við þurfum ekki að endurtaka mistök annarra til að læra af þeim.

Framtíð Íslands í Evrópu er ekki spurning um tilfinningar heldur um hagsmuni. Og spurningin sem við verðum að svara er einföld:

Viljum við halda áfram að fylgja reglum ESB án atkvæðis — eða viljum við taka þátt í að móta framtíðina með öðrum Evrópuþjóðum?

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag