Hver á þennan bú­stað? Já eða nei?

Laugardaginn 29. ágúst n.k. gengur þjóðin til atkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi á ný viðræður um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það er ekki verið að kjósa um aðild. Það er ekki verið að kjósa um evru. Það er ekki verið að kjósa um sameiginlegan sjávarútveg, sameiginlegan landbúnað eða sameiginlega hárgreiðslu. Það er verið að kjósa um hvort ræða eigi málið, hvort eigi að leita samninga.

Þrátt fyrir það hefur umræðan þróast eins og við stöndum frammi fyrir því hvort verið sé að ákveða hvort leggja eigi niður íslenska tungu, fánann og kleinubakstur í einni og sömu atkvæðagreiðslunni, já og fullveldið auðvitað.

Í meira en þrjá áratugi hafa margar af mikilvægustu framförum í neytendavernd á Íslandi komið í gegnum EES-samninginn og innleiðingu evrópskra reglna. Þannig hafa flugfarþegar fengið sterkari réttindi. Neytendur betri vernd, sem stundum þarf reyndar að berjast fyrir í réttarsal t.d. með fulltingi Neytendasamtakanna. Samkeppnin hefur aukist á ýmsum sviðum þó enn megi margt bæta. Af umræðunni mætti helst halda að það eina sem við höfum flutt inn frá Evrópu til þessa séu plasttappar sem ekki vilja losna af gosflöskum en standa samt á milli tannanna á stöku þingmönnum.

Nei-fólkið hefur verið einstaklega duglegt, svo að stundum virðist sem sömu greinarnar birtist aftur og aftur í Mogganum með nýrri fyrirsögn. Kannski byggir sú aðferðafræði á misskildum frasa um að skoðun fólks sem birt er í Morgunblaðinu verði ekki nær sannleikanum þó við kaupum fleiri eintök þann daginn. Eins og hjörturinn þráir vatnsins lind, þá þráir nei-fólkið enn eina aðsendu greinina í Morgunblaðinu.

Á meðan hefur ríkisstjórnin staðið í vörn. Það er næstum eins og hún hafi ákveðið að besta leiðin til að vinna leik sé að mæta ekki á völlinn. Kannski hefur hún lært eitthvað af Kristjáni Arasyni, einum besta varnarmanni íslenskrar handbolta sögu. Munurinn er sá að Kristján var vanur að nýta sér færin þegar andstæðingurinn missti boltann. Ríkisstjórnin virðist hins vegar helst vona að dómarinn flauti leikinn af áður en nokkur í liðinu þarfi að taka skot. Ríkisstjórnin virðist hafa ákveðið að beita nýrri stjórnmálastefnu sem mætti kalla „árásarlausa sókn“. Hún felst í því að vera með málið á stefnuskrá, hafa kannski meirihluta fyrir því á þingi, kannski ekki, boða þjóðaratkvæðagreiðslu um það og verja síðan mestum hluta tímans í að láta eins og málið sé dálítið vandræðalegt fjölskyldumál sem best sé að ræða ekki við matarborðið.

Þegar hagsmunasamtök, atvinnugreinar og stjórnmálamenn verja svo miklum tíma og fjármunum í að koma í veg fyrir að viðræður hefjist, vaknar eðlilega spurningin: Hvað er það nákvæmlega sem þau óttast að komi í ljós? Umræðan hefur verið undarlega grunn. Af hverju eru ákveðin hagsmunaöfl og hægri stjórnmálaflokkarnir tilbúin til að berjast af slíkum krafti gegn því að ríkisstjórn efni loforð sem bæði Sjálfstæðisflokkurinn og formaður Miðflokksins gáfu á sínum tíma? Hvað hefur breyst? Er fólkinu ekki lengur treystandi til að kjósa? Eða er enginn sendill á lausu til að afhenda uppsagnarbréf til Brussel ef allt fer í skrúfuna?

Það er merkilegast hvað andstæðingar ESB virðast óttast samtalið sjálft. Ef Evrópusambandið er svo slæmur kostur, hvers vegna ekki að leyfa þjóðinni að skoða málið? Hvers vegna þessi örvæntingarfulla viðleitni til að koma í veg fyrir að fólk fái upplýsingar?

Jú, baráttan er auðvitað gegn aukinni samkeppni sem alvöru gjaldmiðill færir okkur, ef sú verður raunin. Leikplanið felst í að vinna annan leikinn af tveimur. Þá er best að nýta báða leikina til þess en helst að klára þetta í fyrri leiknum. Nei-fólk æfir nú rök og tækni eins og um æfingarleik sé að ræða. En ef þeir vinna fyrri leikinn, þá er þetta búið, ef ekki þá reyna þeir aftur með aðeins breyttri tækni, sterkari þá eftir reynsluna núna í sumar í farteskinu.

Nei-fólkið hefur mætt til leiks með þá einstöku blöndu af eldmóði og leiðindum sem aðeins fæst með áratuga æfingu. Það hefur tekist að breyta einni af stærstu lýðræðisveislu þjóðarinnar í langdreginn húsfélagsfund þar sem alltaf er verið að ræða sama stíflaða niðurfallið.

Í húsfélaginu tökum við áfram þátt í þeirri hundleiðinlegu umræðu, eða bara sleppum því að mæta og sitjum heima og kveikjum bara á Netflix.

Krónan er svo auðvitað alltaf kölluð til leiks. Hún er notuð sem rök hægri vinstri. Krónan er kynnt sem höggdeyfir hagkerfisins. Reynsla síðustu áratuga bendir þó til að hún sé frekar eins og slitnir höggdeyfar á gamalli Lödu: Hún dregur ekki úr sveiflunum, hún gerir þær bara persónulegri.

Eitt helsta kosningaloforð XD fyrir þingkosningar árið 2007 var stöðugleiki í ríkisfjármálum. Það loforð stóð að vísu álíka lengi og góðviðriskafli á Reykjanesi. Fimm prósent verðbólga í dag er nánast eins og alkul lýðveldistímanum þó auðvitað megi finna tímabil með lægri verðbólgu á þessari öld, áður en við misstum okkur aftur í COVID-faraldrinum. Á verðlagsreiknivél Hagstofunnar má sjá að 1.000 kr í nóvember 1944 jafngilda 133.375 krónum (≈13 milljónir gamalla króna) á gengi dagsins í dag. Þúsund krónurnar árið 1944 þurfa að bera um 12,6% nafnvexti á ári til að ná þessari næstum stjarnfræðilegri upphæð, það er ef fjármagnstekjuskattur er ekki tekinn af verðbótunum. En auðvitað gátum við fundið nokkurra ára tímabil í lýðveldissögunni þar sem krónan var stöðugri en Evran, og já frábært að veifa því svona í fallegri fyrirsögn „Krónan oftar en ekki sveiflast minna en dollar, evran og pundið“. Krónan er ekki lengur aðeins gengisfellingartæki til að ná til baka umsömdum launahækkunum heldur er hún nú vörn gegn raunverulegri samkeppni á fjármálamarkaði.

Krónan hefur vissulega kosti fyrir utan það hafa flotið hér á árum áður. En hún hefur líka kostnað. Örgjaldmiðill á jaðri Evrópu gerir samkeppni erfiðari. Hann heldur erlendum lánastofnunum frá markaðnum. Hann hækkar fjármagnskostnað. Hann torveldar samkeppni í tryggingum og fjármálaþjónustu, nánast enginn útlendingur fjárfestir á krónumarkaði, þar sem meira segja verðbætur eru skattlagðar. Um þetta mætti ræða af alvöru í stað þess að endurtaka gömul slagorð sem hafa verið á ferðinni svo lengi að þau ættu líklega rétt á skertum ellilífeyri.

Innihaldslaus slagorð úr öllu samhengi hafa því miður oft reynst öflugt valdatæki í nútímasögunni. Al Gore mætti til leiks með gögn og rök. George W. Bush mætti með sjálfstraust. Við vitum hvernig það fór. Þá var það ókostur í kosningabaráttu að geta svarað spurningunni sem lagðar eru fyrir frambjóðendur.

Já-liðið hefur hins vegar ekki beint hjálpað sér sjálft. Í ofanálag er talsfólk Evrópusambandsins undarlega missaga líka. Stundum minnir málflutningurinn á umræðu í undanfara fjárlaga þegar kjarasamningar eru lausir. Það er bara sagt eitthvað. Ekki hækka laun, Of mikil þensla. Of mikill niðurskurður. Ekki rétti tíminn. Of snemmt. Of seint. Of hratt. Of hægt. „Segðu bara eitthvað í mynd og segðu svo bara að það hafi verið klippt úr samhengi“.

Stundum eru sérlausnir mögulegar. Stundum ekki. Stundum eru undanþágur í boði. Stundum ekki. Stundum er aðlögun löng. Stundum stutt. Stundum virðist helsta stefnumál viðmælanda vera að vona að enginn spyrji næstu spurningar.

Umræðan hefur af og frá klofið þjóðina í tvennt. Brotin eru álíka mörg og meðalfjöldi frambjóðenda í kosningum til embættis forseta lýðveldisins. Við erum vissulega með „Nei”-fólkið, „já” -fólkið en líka „segðu mér meira” -fólkið, „æ ég veit það ekki” -fólkið og svo „ísfólkið“ botnfrosið sem bara nennir ekki að hlusta lengur á þetta arga þras og kveikir á YouTube eða Gísla Martein eftir langa vinnuviku. Margir telja sig hafa einfaldlega ekki fengið almennilegar upplýsingar enn.

Hvar er heildstæður fræðslupakki stjórnvalda? Hvar er samantekt á kostum og göllum? Hvar er hlutlaus greining á áhrifum á sjávarútveg, landbúnað, neytendur, húsnæðislán, gjaldmiðil og stjórnskipan?

Í stað þess að fá slíka umræðu virðist þjóðin föst í endursýningu á gömlu leikriti þar sem sömu leikararnir flytja sömu línurnar ár eftir ár. Samt ekki alveg jafn leiðinlegt verk og „Að sama tíma að ári“ umræðan er ekki svo andskoti leiðinleg, enn þá.

Kannski ætti þjóðaratkvæðagreiðslan ekki að heita „Evrópusambandið: Já eða nei?“ heldur frekar „Sumar nætur“ e. Summer nights (Grease)

Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst hvorki um hjónaband né skyndikynni. Hún snýst um hvort megi hittast yfir kaffibolla, ræða málin og segja með eftirvæntingu:

Tell me more, tell me more...

Þegar ég heyri af fólki sem segist ætla að merkja við já bara af því þetta nei-fólk svo andskoti leiðinlegt er það vísbending um að málflutningur með já-inu nær ekki til allra.

Þegar Stella í orlofi finnur að eitthvað stemmir ekki, spyr hún ekki flókinna spurninga. Hún segir einfaldlega: „Hver á þennan bústað, já eða nei?“ Hún er ekki bara að spyrja um bústaðinn. Hún er að kalla eftir heiðarleika, skýru svari og einhverju plani. Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst í raun að hluta til um það sama. Hvert er leikplanið? Á almenningur bara að googla þetta og trúa þeim sem öskrar hæst?

Höfundur er prófessor í félagsfræði og áhugamaður um lýðræðislega umræðu.