„Alltaf litið á þetta sem eitt­hvað sem bráðamóttakan gerir“

Fjallað var um það á Vísi í gær að á fimm ára tímabili hafi 621 heimilislaus einstaklingur, tæplega 60 prósent hópsins, komið á bráðamóttökur Landspítalans, samtals 9.491 sinnum. Flestar komur voru í Fossvogi. Meðalfjöldi koma á hvern einstakling var fimmtán en sá sem kom oftast gerði það 292 sinnum á fimm ára tímabili.

Þetta kom fram í nýrri skýrslu Rótarinnar Bráðaþjónusta við heimilislausa einstaklinga – Komur á bráðamóttökur Landspítala á tímabilinu 2020–2024. Skýrslan sýnir að heimilisleysi er ekki einungis félagslegt vandamál heldur einnig mikilvægt heilbrigðismál. Í skýrslunni eru greindar komur heimilislausra á spítalann eftir kyni, stöðu og aldri og svo eftir tegund komu. Í skýrslunni eru lagðar fram sjö tillögur um betri samhæfingu, styrkingu lágþröskuldaúrræða, samfellu við útskrift, húsnæðisstuðning og úrræði sem byggja á gögnum og raunverulegri þörf.

Í skýrslunni kemur enn fremur fram að heimilislausir einstaklingar virðist samk væmt niðurstöðum nota bráðaþjónustu Landspítalans ítrekað, hátt hlutfall koma sé án innlagnar, heildarkostnaður sé verulegur og byrði vegna geð- og vímuefnatengds vanda mikil. Þetta mynstur bendi til þess að bráðamóttakan gegni í mörgum tilfellum hlutverki sem viðkomustaður fyrir einstaklinga með flókinn og langvinnan vanda, þar sem skortur sé á samfellu í þjónustu og viðeigandi úrræðum utan spítala.

„Við veitum þjónustu til allra og reynum að gera það eins vel og aðstæður leyfa,“ segir Mikael Smári í samtali við fréttastofu.

Leita til læknis utan hefðbundins vinnutíma

Hann segir þetta hóp sem komi oft og oft seinna um daginn og því sé kannski ekki skrítið að þau leiti á bráðamóttökuna vegna opnunartímans en í skýrslunni kemur fram hópurinn leiti helst á bráðamóttöku utan opnunartíma neyðarskýla, sem eru opin frá 17:00 til 10:00. Fæstar komur séu að næturlagi en fjöldi aukist hratt eftir klukkan níu á morgnana og nær hámarki um kl.ukkan 13. Eftir hádegi dragi svo smám saman úr komum, þó með smá toppi síðdegis, og fækki síðan aftur fram á kvöld og nót

„Það er alltaf einhver minni hópur, hjá heimilislæknum og öðrum, sem notar þjónustuna mjög mikið en það er eitthvað sem liggur út fyrir og það eru önnur kerfi og við hugsum það öðruvísi.“

Koma á bráðamóttöku nema það sé eitthvað annað í boði

Hann segir ekki fljóta lausn á þessu nema þessum hópi sé boðin einhver önnur lausn í þjóðfélaginu sem geti hentað þeim.

„Ef fækka á komum til okkar, ef það er tilgangur, þá gerist það ekki nema þau hafi aðgang að einhverju öðru sem þeim finnst betra. Það er ekkert flóknara en það. Fólk fer þangað sem því líður vel eða það telur sig þurfa,“ segir Mikael Smári.

Hann segist ekki hafa kynnt sér niðurstöður skýrslu Rótarinnar en segir þær, sem blaðamaður kynnir fyrir honum, ekki koma sér á óvart. Það sé þekkt á Íslandi og erlendis að þessi hópur heimilislausra leiti á bráðamóttöku eftir heilbrigðisaðstoð.

„Ég hef alltaf litið á þetta sem eitthvað sem bráðamóttakan gerir. Þetta er svona víða um heim og það eru ákveðnir hópar sem leita til okkar,“ segir hann. 

Bjarni Össurarson Rafnar, geðlæknir á fíknigeðdeild, hefur einnig rannsakað komur einstaklinga sem nota vímuefni í æð á bráðamóttöku og dánartíðni þeirra. Í rannsóknum hans kom til dæmis fram að hópurinn eigi erfitt með að nýta sér hefðbundna heilbrigðisþjónustu og að þau leiti sér oft seint aðstoðar og eigi erfitt með að fylgja ráðleggingum.

Mismunandi nálgun hjá ólíku fólki

Mikael segir almennt fólk á jaðri samfélagsins glíma við líkamlegan vanda eins og aðrir en það hafi oft ekki sömu úrræði eða stöðugleika til að geta pantað sér tíma á heilsugæslu sem það svo geti sótt. Því henti bráðamóttakan betur.

„Þetta er blandað bæði heilbrigðis- og félagslegt vandamál. Það er ekki ein ástæða fyrir því að þau koma til okkar,“ segir Mikael Smári en það er einmitt ein niðurstaða skýrslunnar að vandinn sé tvíþættur.

„Við viljum reyna að veita góða þjónustu við alla, hver sem það er eða hvar sem þau eru stödd í samfélaginu eða hvaða vandamál sem þau hafa. Auðvitað er nálgunin mismunandi eftir þörfum og vandamáli dagsins,“ segir hann og að helstu ástæður þessa hóps fyrir leitun á bráðamóttöku geti átt við hvern sem er, líka þau sem ekki eru heimilislaus.

Algengustu ástæður komu samkvæmt skýrslunni voru andleg vanlíðan, verkir og kviðverkir, sýkingar, slappleiki, líkamsárás, lyfjaeitrun eða áfengis- og fíkniefnavandi.

Þyrfti að bjóða þjónustuna fram

Spurður um álag almennt á bráðamóttökuna og hvort að það að þjónusta þennan hóp annars staðar myndi aðstoða segir Mikael Smári alveg skýrt að þjónustan þurfi að vera án allra flækja.

„Það þyrfti að vera framsækið, það þyrfti að bjóða það og fara til þeirra. Það er ekki nóg að setja þjónustuna upp bara einhvers staðar þar sem þau geta ekki sótt hana eða komast ekki í hana eða þurfa að fara í gegnum einhverjar flækjur. Við þekkjum fólk í bráðum vanda, það vill fá aðstoð fljótt og þau fara þangað sem er auðveldast að fá hana. Við erum öll mennsk og við fylgjum og gerum það sem við kunnum ef það er skiljanlegt fyrir okkur.“