EES eða ESB – þar er efinn

Nú í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB hefur margt verið skrafað og skrifað. Það hefur einkum vakið athygli að oft er nokkuð frjálslega farið með grundvallarmarkmið og eðli EES samningsins. Þetta er miður, því að komandi þjóðaratkvæðagreiðsla ætti einkum að kalla á að kjósendur meti hvort þeir telji farsælt að Ísland sé þátttakandi á innri markaði ESB, hinu evrópska efnahagssvæði, og ef svo er, hvort þeir hafi fullvissu um að EES samningurinn dugi um ókomna tíð eða hvort kanna beri hvort full aðild að ESB gæti verið betri kostur.

Grundvallarmarkmið EES samningsins er að skapa einsleitt evrópskt efnahagssvæði þar sem sömu reglur gilda fyrir alla. Þess vegna felst í samningnum að EFTA ríkin sem að honum eiga aðild skuldbinda sig til að taka upp alla löggjöf ESB sem varðar innri markaðinn. Hér er ekki bara átt við hið svonefnda fjórfrelsi heldur fjölmörg svið sem tengjast framkvæmd þess; neytendaréttur, félagaréttur, vinnuréttur, umhverfisréttur, orkumál, fjarskiptaþjónusta, fjármálaþjónusta, tæknilegar kröfur og staðlar, plöntu- og dýraheilbrigði, svo eitthvað sé nefnt.

Þegar löggjöf sem varðar innri markaðinn er samþykkt af stofnunum ESB, þinginu og ráðherraráðinu, er því skylda samkvæmt EES samningnum að taka hana upp í samninginn með þar til gerðum hætti. Það er því ekki þannig að EFTA ríkin velji og hafni að vild hvaða löggjöf þeim hugnist að bæta í sarpinn og hvað ekki. Einsleitt efnahagssvæði verður ekki búið til nema að sömu reglur gildi á öllu svæðinu.

Að auki gerir samningurinn ráð fyrir að EFTA ríkin tali einni röddu, þ.e. að EFTA ríkin komi sér saman um hvort óska eigi eftir einhverjum breytingum á þessari löggjöf. Það kann að fela í sér samningarviðræður og málamiðlanir á milli þeirra þriggja. Þá gerir samningurinn ráð fyrir einróma samþykki samningsaðila, þannig að EFTA ríkin og ESB verða að ná samkomulagi um upptöku löggjafar og eftir atvikum breytingar eða aðlaganir á henni.

Þegar löggjöfin hefur verið tekin upp í EES samninginn með ákvörðun Sameiginlegu EES nefndarinnar felur samningurinn í sér skyldu EFTA ríkjanna til að innleiða hana í landsrétt. Láti EFTA ríkin hjá líða að sinna þessari skyldu er það Eftirlitsstofnunar EFTA að krefjast umbóta og eftir atvikum höfða samningsbrotamál fyrir EFTA dómstólnum.

Komist EFTA dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að EFTA ríki hafi brotið gegn samningsskyldum sínum felst það í samningsskyldum viðkomandi EFTA ríkis að það er bundið af niðurstöðu EFTA dómstólsins þar að lútandi. Virði viðkomandi EFTA ríki hins vegar niðurstöðu EFTA dómstólsins að vettugi geta aðrir samningsaðilar gripið til ráðstafanna s.s. takmörkun á gildissviði samningsins. Til dæmis gæti þannig komið til skoðunar að takmarka að einhverju leyti aðgang að innri markaðnum fyrir vörur frá EFTA ríki sem uppfyllir ekki skyldur EES samningsins um vöruviðskipti. Það gæti þannig haft verulegar afleiðingar fyrir samningsaðila að virða skuldbindingar samkvæmt EES samningnum að vettugi, sem sést best á því að ekkert EFTA ríkjanna hefur látið á það reyna í framkvæmd.

Eftirfylgni samningsins tryggir hins vegar, eins og áður segir, aðgengi Íslands að innri markaðnum og margs konar samstarfi sem honum tengist. Svo virðist vera sem almennt ríki mikil ánægja um þessa þátttöku í innri markaðnum hér á landi, möguleiki til að eiga frjáls viðskipti með vörur og þjónustu, stofna fyrirtæki, fjárfesta, búa, starfa og stunda nám að vild, eru þannig í hugum flestra gæði sem ber að standa vörð um. Þannig virðast ekki margir leggja til, að minnsta kosti ekki berum orðum, að rétt sé að íhuga uppsögn EES samningsins.

Þessi aðgangur að innri markaðnum og samstarf við aðildarríki ESB í ríflega þrjá áratugi gerir það hins vegar að verkum að staða Íslands við upphaf aðildarviðræðna er verulega frábrugðin öllum þeim þjóðum sem sótt hafa um aðild að sambandinu til þessa. Engin þeirra var þegar fullur þátttakandi á innri markaðnum þegar sótt var um aðild. Þetta þýðir t.d. að í aðildarviðræðum þarf ekki að fjalla um eða taka afstöðu til aðlögunar að reglum innri markaðsins – hún er raungerð í hvert sinn sem sameiginlega EES nefndin kemur saman til að taka upp nýja ESB löggjöf í EES samninginn.

Ef menn telja að þessi aðgangur að innri markaðnum sé án efa farsæll fyrir Ísland, þá snúast aðildarviðræður í grunninn um að glöggva sig á því hvernig dæmið myndi líta út ef Ísland hefði fulla aðild að ESB, að viðbættum þeim sviðum sem falla utan gildissvið EES samningsins í dag. Þetta eru einkum sjávarútvegs- og landbúnaðarmál, öryggis- og varnarmál, tollabandalag og sameiginleg viðskiptastefna. Aðildarviðræður munu snúast um hvort og hvernig aðildarríki ESB eru tilbúin til að koma til móts við sérþarfir Íslands ef við á, hvort heldur byggt sé á landfræðilegum eða lýðfræðilegum sjónarmiðum, til sjávar eða til sveita.

Aðild að EES samningnum hefur bæði kosti og galla, líkt og aðild að ESB. Að mörgu leyti er EES samningurinn barn síns tíma, hann tryggir ekki aðkomu að mótun og samþykkt löggjafar og felur í sér tímafrekt upptökuferli og stofnanakerfi sem ekki var hannað fyrir áskoranir 21. aldarinnar svo eitthvað sé nefnt. Hins vegar veitir hann eins og áður segir rétt til þátttöku á innri markaðnum. Aðild að ESB felur í sér að reglugerðir ESB öðlast lagagildi þegar þær hefur verið samþykktar af þinginu og ráðherraráðinu í stað þess að þurfa að fara í gegnum sérstakt upptöku- og innleiðingarferli. Hins vegar felur aðildin líka í sér möguleika á því að koma að bæti mótun og samþykkt löggjafar sem Ísland er í dag skuldbundið til að innleiða samkvæmt EES samningnum.

Þessa kosti og galla verður að sjálfsögðu að vega og meta. En til þess að það sé unnt til fulls verður heildarmyndin að liggja fyrir og hún fæst ekki nema að undangengnum aðildarviðræðum.

Höfundur er lögmaður og fyrrum yfirlögfræðingur hjá EFTA