Höggdeyfir fyrir hverja?

Algeng rök fyrir því að halda í íslensku krónuna eru þau að hún virki sem mikilvægur höggdeyfir: að fljótandi gengi auðveldi hagkerfinu að laga sig að efnahagsáföllum; án sjálfstæðrar myntar þyrfti aðlögunin að fara fram með sársaukafyllri hætti gegnum ríkisfjármál og vinnumarkað.

Höggdeyfisrökin heyrast töluvert í umræðunni um Evrópusambandið, bæði af hægri- og vinstrivæng stjórnmála. Samkvæmt þessari nálgun er eftirsóknarvert að raunlaun og kaupmáttur launafólks lækki mjög rækilega með sjálfvirkum hætti eins og gerðist í bankahruninu, enda hjálpi slík kjararýrnun til við að koma jafnvægi á þjóðarbúið.

Rökin kunna að hljóma kaldranalega, en þau eiga engu að síður fullan rétt á sér og eru í takti við gagnrýni sem er gjarnan sett fram á evrusamstarfið og umgjörð þess. Í íslensku samhengi eru rökin hins vegar veikari en ætla mætti í fyrstu.

Gengisrýrnun fjölgar ekki fiskum í sjónum

Höggdeyfisnálgunin gerir ráð fyrir orsakasambandi sem er einhvern veginn svona: Gengið veikist, íslenskar vörur verða ódýrari erlendis, útflutningur eykst, störfum í útflutningsgreinum fjölgar og samdrátturinn verður minni fyrir vikið.

Vandinn er að stærstu útflutningsgreinar Íslands geta ekki brugðist hratt við lægra verði með aukinni framleiðslu. Þetta er dregið vel fram í nýlegri skýrslu erlendra sérfræðinga um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum.

Álframleiðsla ræðst af afkastagetu verksmiðja, orkuframboði og langtímasamningum. Framleiðsla í sjávarútvegi takmarkast af fiskveiðikvótum sem eru ákvarðaðir samkvæmt vísindalegri ráðgjöf. Ferðaþjónusta er vissulega sveigjanlegri, en þó háð takmörkunum eins og framboði á flugsætum og gistirýmum.

Veikari króna býr ekki til meiri fisk eða nýtt álver, og hún töfrar ekki fram fleiri hótelrými á einni nóttu. Hún veldur því hins vegar að útflutningstekjur í krónum hækka. Fyrirtækin fá fleiri krónur fyrir sömu evrur eða dollara á sama tíma og innlendur kostnaður er áfram í krónum.

Gengisrýrnun eykur þannig tekjur og arðsemi útflutningsfyrirtækja frekar en að styðja með markvissum hætti við fjölgun starfa og aukin umsvif í hagkerfinu.

Ójafnaðaráhrif og tilviljunarkennd tilfærsla gæða

Af ofangreindu leiðir að fyrir stóran hluta útflutnings þýðir bætt samkeppnisstaða vegna gengisveikingar fyrst og fremst meiri hagnaður og hærri arðgreiðslur til eigenda.

Indriði H. Þorláksson fyrrverandi ríkisskattstjóribendir á þessi ójafnaðaráhrif af gengisveikingum: „Þær bjarga ekki þjóðarbúinu frá orðnum skaða en ákveða hver ber hann. Þær leysa hvorki undirliggjandi ójafnvægi í utanríkisviðskiptum né bæta fyrir ytri áföll, þær flytja kostnaðinn af hvoru tveggja yfir á almenning með skertum kaupmætti og varanlegri eignatilfærslu frá launafólki til eigenda fjármagns.“

Arnór Sighvatsson, fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjórilýsir þessu sem „óhagkvæmum, ósanngjörnum og tilviljunarkenndum tilfærslum á milli hópa“. Áhrifin hafa meðal annars birst í stórauknum uppkaupum eigenda útgerðarfyrirtækja á fyrirtækjum í óskyldum rekstri eftir hrun.

Almennt eru áhrif gengisveikingar þau að eigendur útflutningsfyrirtækja auka hagnað sinn en launafólk sem fær greitt í krónum verður fyrir kaupmáttarrýrnun. Fjármagnið vinnur, launafólk tapar.

Þeir sem eiga erlendar eignir eða tekjur í erlendri mynt eru í skjóli. Þeir sem eiga miklar peningalegar eignir geta hoppað út úr krónunni þegar gengið er hátt og komið aftur inn þegar það er lágt. Þeir sem skulda eru hins vegar fastir í krónuhagkerfinu sama hvernig viðrar.

Verðtrygging og vaxtahækkanir magna kjararýrnunina

Ísland er lítið hagkerfi og gríðarlega háð vöruinnflutningi. Möguleikar okkar á að skipta innfluttum vörum út fyrir innlenda framleiðslu eru takmarkaðir. Gengislækkun verður þannig fyrst og fremst til þess fallin að hækka verð og viðhalda háu verði á vörum á borð við matvæli, eldsneyti, lyf, fatnað og byggingarefni.

Verðtryggingin – sem er alltumlykjandi í íslensku hagkerfi einmitt sem vörn gegn sveiflum krónunnar – fleytir síðan þessari verðbólgu út í lán, leigu, gjöld og samninga af ýmsu tagi og Seðlabankinn svarar með hærri vöxtum sem leggja enn frekari byrðar á skuldug heimili og fyrirtæki.

Hvað kostar höggdeyfingin?

Gengishrun krónunnar við bankahrunið 2008 var ekki sársaukalaust. Verðbólga rauk upp í 18 prósent og stýrivextir voru hækkaðir upp í sömu tölu. Kaupmáttur launafólks hrundi og fjöldi fólks missti húsnæði sitt.

Fáir horfa með söknuði til þessarar aðlögunar, en viðskiptahalli Íslands hvarf vissulega og samkeppnisstaða útflutnings styrktist sem hjálpaði til við að leggja grunn að efnahagsbata. Hvort gengisrýrnunin hafi verið sérstakur orsakaþáttur í ferðaþjónusprengingunni sem fylgdi í kjölfarið er erfitt að fullyrða nokkuð um.

Eftir stendur kannski spurningin: Vegur ábatinn af þessari höggdeyfingu við sérstakar aðstæður þyngra heldur en allur beini og óbeini kostnaðurinn, ár eftir ár, af því að halda úti smæsta sjálfstæða gjaldmiðili í heimi, með tilheyrandi gengisáhættu, viðskiptakostnaði, vaxtaálagi og samkeppnishindrunum?

Höggdeyfisrökin nægja að minnsta kosti ekki til að sannfæra mig um að Ísland eigi að útiloka evruna og dýpra efnahagssamstarf við vinaþjóðir okkar í Evrópu. En tækifæri og áskoranir við inngöngu í myntbandalag verður að vega og meta með hliðsjón af kostum og göllum sem fylgja fullri aðild að Evrópusambandinu. Til þess að slíkt hagsmunamat geti farið fram þurfum við að sjá alla myndina. Hún fæst aðeins með því að ljúka aðildarviðræðum og fá samning á borðið.

Höfundur er umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.