Akkeri og trygging fyrir Ís­land

Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að okkar litla samfélag verði að vera hluti af stærri heild einmitt vegna smæðar okkar. Allt þetta tal um fullveldi eða hvað við séum rík sem sé sönnun þess að við ættum að standa ein er að mínu mati rangt. Einfaldlega vegna þess að við stöndum ekki ein. Við erum háð því meira en flest lönd að vera í viðskiptum við önnur lönd og þar kemur ESB sterkast inn þar sem stærstur hluti okkar milliríkja viðskipta er einmitt við ESB.

Ég man vel þegar ísland gerðist aðili að EES-samningnum. Stærsta breytingin fólst í samkeppnisaðhaldinu sem ruddi óhagkvæmum atvinnurekstri úr vegi og varð til þess að fyrirtæki nútímavæddust. Skýrasta dæmi fyrir mér var fyrirtæki sem faðir minn vann hjá í nær 40 ár við að framleiða sápur og þvottaefni. Hluti af framleiðslunni hætti og fluttist þangað sem hægt var að vinna sama verk með hagkvæmari hætti neytendum til hagsbóta, og vinnuaflið og fjármagnið sem hafði verið varið til sápu- og þvottaefnisgerðar leitaði í aðra hagkvæmari framleiðslu. En þrátt fyrir þessar breytingar náðum við að fóta okkur vel í nýjum raunveruleika, ný fyrirtæki komu í staðinn og okkur Íslendingum hefur vegna vel.

Einhver gæti spurt: er EES ekki nóg? Er þörf á því að ganga skrefið til fulls með fullri aðild, höfum við það bara ekki fínt? Jú, okkur Íslendingum vegnar vel í því umhverfi sem hefur verið við lýði frá því við gengum inn í EES þó að augljóslega séu ýmsir brestir í okkar efnahagslífi með hruninu 2008, tilheyrandi verðbólgu, háum vöxtum og fákeppni. Ég er sannfærður um að Íslandi geti vegnað enn betur með því að ganga í Evrópusambandið. Í það minnsta væri óráð að láta ekki reyna á viðræður við sambandið og kanna til fulls þá möguleika sem í því felast. Eftirfarandi rök vega þyngst í mínum huga.

-Með inngöngu inn í ESB gerumst við loksins fullgildur aðili að mótun regluverks sambandsins í staðinn fyrir að vera í áskrift að reglum EES-samningsins án þess að taka þátt í að smíða þær. Í dag eru við 75% aðilar en höfum lítið um það að segja þegar við erum að innleiða lög og reglur í þeim málum sem EES samningurinn nær yfir. Ég fékk það sem verkefni að sitja í nefnd rétt upp úr aldamótum þar sem verkefnið var að greina svokallaða vatnatilskipun ESB og hvaða lögum og reglum þyrfti að breyta á Íslandi vegna innleiðingar hennar. Við lestur tilskipunar varð mér ljóst að hún átti ekkert skylt við íslenskan raunveruleika. Hún hentaði fyrir þéttbýl lönd Evrópu sem liggja þétt upp við hvert annað og ár renna milli landamæra. En fyrir Ísland var þetta hins vegar frekar súrrealískt. Evrópusambandið hafði þegar sett þessar reglur án þess að fulltrúar Íslands hefðu komið þar nærri. Ekki hafði verið talin ástæða til að rugga báti EES-samstarfsins vegna þessara reglna, og síðar voru þær innleiddar í íslenskan rétt með tilheyrandi flækjustigi sem enn sér ekki fyrir endann á. Þá áttaði ég mig á hvað það er mikilvægt fyrir okkur að sitja við borðið þegar slíkar tilskipanir eru skrifaðar.

-Að eiga möguleika á að taka upp evruna er augljóslega mikill ávinningur, og um það hefur verið fjallað með sannfærandi hætti, sjá t.a.m. grein Arnórs Sighvatssonar fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjóra hér á Vísi. Lækkun vaxta er stórmál fyrir heimili og fyrirtæki. Með upptöku evru myndi viðskiptakostnaður lækka, gjaldeyrisáhætta hverfa gagnvart stærstu viðskiptalöndum okkar og samkeppni og bein erlend fjárfesting aukast. Þetta styður við hagvöxt og velsæld á Íslandi.

-Eins og allir Íslendingar vita þá er innviða skuld okkar mikil. Sérstaklega á þetta við um vegakerfið. Víða eru vegir landsins mjög illa farnir og/eða allt of mjóir. Margir af okkar fjöl förnustu vegum landsins eru með eina akrein í hvora átt og engin vörn á milli. Við erum smátt og smátt að bæta hlutina eins og Reykjanesbraut og Ölfusárbrú eru góð dæmi um, en þetta gengur allt of hægt að mati okkar flestra. Ég er sannfærður um að í viðræðum við ESB verði tekið tillit til þessara aðstæðna á Íslandi, að við séum hugsanlega áratugum á eftir öðrum Evrópulöndum hvað þetta varðar. Það gæti alveg eins orðið að við fengjum styrki, lán með lágum vöxtum eða einhverjar aðrar ívilnanir til þess að við gætum staðið jafnfætis Evrópu. Þetta mun samningur við ESB leiða í ljós og gæti skipt okkur Íslendinga miklu máli.

-Lífeyrismál eru mér hjartfólgin enda komin á lífeyrisaldurinn. Við Íslendingar getu verið stolt af okkar lífeyriskerfi sem margar nágrannaþjóðir líta öfundar augum til. En það er ekki allt sem sýnist og vissar blikur á lofti. Sjóðirnir eru orðnir bólgnir af peningum en geta hins vegar ekki fjárfest sem skildi erlendis vegna gjaldeyrishafta. Ef ekki væru gjaldeyrishöft og sjóðirnir mundu í auknu mæli fjárfesta erlendis til að dreifa áhættu þá mundi gengi krónunnar einfaldlega falla með tilheyrandi verðbólgu og dýrtíð. Þess vegna hafa verið settar íþyngjandi reglur sem takmarka fjárfestingarmöguleika lífeyrissjóða. Það er sem sagt innbyggð áhætta í lífeyriskerfinu vegna krónunnar. Sú áhætta mundi minnka verulega við inngöngu í ESB og upptöku evrunnar og fyrir vikið væri hægt að létta á þessum takmörkunum, lífeyrisþegum nútíðar og framtíðar til heilla.

-Ég hef verið að heyra það æ oftar hjá þeim sem hallast að nei þann 29.ágúst að einhvern veginn munu Frakkar eða jafnvel Þjóðverjar geta með einhverju móti tekið yfir okkar lífeyrissjóði. Þeir séu í miklum vandræðum með sitt gegnumstreymis kerfi og að við mundum þurfa með einhverjum hætti að gefa þeim hluta af okkar réttindum þess vegna. Ekki veit ég hvernig fólk kemst að þessari niðurstöðu. Í mínum huga væri það rán og þessi skoðun á ekki bara við mig. Engin þjóð innan ESB mundi líða slíkt og það er ekkert í regluverki ESB sem heimilar slíkt rán. Ég vil banda á að það eru ekki bara við Íslendingar sem erum með gott kerfi, má þar t.d. nefna Hollendinga. En ef það væri eitthvað sem mundi heimila slíka yfirtöku hjá ESB þá mundi ég segja NEI þegar samningur liggur á borðinu. Svo einfalt er það.

-Oft hefur því verið haldið fram að íslenska krónan sé nauðsynleg til þess að geta stillt gengið af þegar áföll verða í atvinnulífinu. Við sem erum á mínum aldri upplifðum gengisfellingar aftur og aftur og yfirleitt til að mæta áföllum í okkar helsta útflutnings iðnaði, sjávarútveginum. En er þessi þörf sú sama nú þegar við erum með miklu mun fjölbreyttari atvinnuvegi en áður var? Eða getur verið að þessi hrossalækning sem áður taldist sjálfsögð – en felur í sér raunlaunalækkun á einu bretti fyrir allan þorra almennings – eigi ekki lengur við? Ég hallast að því að evran geti þjónað vinnumarkaðnum og ríkisvaldinu sem mikilvægt akkeri, hvatt til agaðri ríkisfjármála og launasetningar sem er í samræmi við getu hagkerfisins. Í þessu sambandi vil ég minna á að á minni ævi hef ég greitt í lífeyrissjóðs frá því um 1970. Fyrstu ca. 20 árin hvarf sá lífeyrir í gengisfellingum og óðaverðbólgu. Síðan í hruninu þá tapaði minn lífeyrissjóður miklu fé þannig að næstu ár þar á eftir rýrnuðu lífeyrisréttindin þrátt fyrir að ég væri að greiða af góðum launum inn í sjóðinn. Þetta er allt í boði krónunnar og stjórnun landsmála. Ef einhver heldur að þetta muni ekki verða svona í framtíðinn, þessir tímar séu liðnir, þá tel ég það vera mikla og óraunhæfa bjartsýni.

-Ef sjálfstæður fljótandi gjaldmiðill er svona mikilvægur fyrir lítið hagkerfi með tiltölulega einhæfan útflutning, hvernig getur þá Færeyingum vegnað jafn vel og raun ber vitni? Færeyingar eru með gjaldmiðil sem er beintengd dönsku krónunni sem aftur er beintengd evrunni. Þetta tryggir Færeyingum efnahagslegan stöðugleika, minni viðskiptakostnað, minni gjaldeyrisáhættu og lægra vaxtastig (sem gerir þeim t.a.m. kleift að bora jarðgöng af miklu meiri krafti en okkur Íslendingum hefur tekist), en samt hafa dómsdagsspárnar um fjöldaatvinnuleysi og stöðnun sem við heyrum frá andstæðingum Evrópusambandsins á Íslandi aldrei ræst í Færeyjum.

-Svo eru það öryggismálin. Fyrir mér er þau kannski þau mikilvægustu. Hingað til höfum við stólað á Bandaríkin og Nató til að standa með okkur ef til stríðsátaka kæmi. Og standa vörð um það sem er okkur svo kært sem er mannréttindi í sínum víðasta skilningi og lýðræðis. En nú eru verulegar blikur á lofti. Ég get ekki séð að við getum treyst Bandaríkjunum um ókomna tíð. Þó að Trump fari frá þá eru enn öfl í landinu sem aðhyllast einangrunarhyggju og sjálfsdýrkun þar sem allt snýst um að „Make America Great Again“. Og að upplifa að Bandaríkin séu að setja ofurtolla á alla sína bandamenn á sama tíma og bandarísk þjónustufyrirtæki eru með einokun á svo mörgum sviðum þá er augljóst að við þurfum að undirbúa okkur undir óvænta atburði úr þeirri átt ásamt því að byggja upp varnir gegn bandarískum þjónustufyrirtækjum. Einmitt eitthvað sem við getum ekki gert nema í sambandi evrópskra þjóða.

-Hin hliðin á öryggismálum okkar Íslendinga er að við búum á eldfjallaeyju og vorum minnt nýlega á ægi-kraft náttúrunnar á Reykjanesi. Þau eldgos voru í raun smáræði í samanburði við mörg önnur sem dunið hafa yfir okkar land frá landnámi með tilheyrandi hörmungum. Slíkar eldgos munu örugglega endurtaka sig, spurningin bara hvenær, og þá er mikilvægt að eiga bandamenn sem geta aðstoða okkur. Líta má á inngöngu í ESB sem tryggingu í þessu sambandi, enda er sérstaklega mælt fyrir um slíkt samstarf í sáttmálanum um starfshætti Evrópusambandsins. Þar er að finna ákvæði sem kveður á um að sameiginleg viðbrögð við alvarlegum áföllum og sérstaklega minnst á náttúruhamfarir í því samhengi.

Á minni starfsævi hef ég ferðast mikið, farið í allar heimsálfur nema Suðurskautslandið. Á þessu flandri öllu hef ég sannfærst um að ef ég byggi ekki á Íslandi myndi ég hvergi vilja búa nema í öðru Evrópulandi. Við deilum gildum og menningu með Evrópu, og þegar áskoranir koma upp eru það helst Evrópuríki og evrópskar stofnanir sem standa með frjálslyndu lýðræðisfyrirkomulagi, réttarríki og mannréttindum. Þess vegna liggur beinast við í mínum huga að við Íslendingar eflum sambandið við okkar nágranna í stað þess að leita langt yfir skammt.

Þess vegna segi ég já þann 29.ágúst og vona að íslensk stjórnvöld nái ásættanlegum samningi við Evrópusambandið. Það er þess virði fyrir okkur að láta á það reyna.

Höfundur er verkfræðingur.