Hver bauð Baudenbacher?

Um gagnsæi, orðstír og rekjanleika pólitískrar áhrifastarfsemi

Í lýðræðisríki er hagsmunagæsla eðlilegur hluti stjórnmálanna. Samtök mega berjast gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu og önnur samtök mega berjast fyrir henni. Sérfræðingar mega hafa sterkar skoðanir, fyrrverandi embættismenn mega taka þátt í pólitískri umræðu og fjölmiðlar hafa fullt frelsi til að fjalla um sjónarmið þeirra.

En ein grundvallarkrafa verður að gilda jafnt um alla: Þegar skipulögð áhrifastarfsemi beinist að kjósendum eiga þeir að geta séð hver stendur að baki henni, hvernig hún er skipulögð og hver fjármagnar hana.

Þetta er ekki spurning um hægri eða vinstri, já eða nei. Þetta er spurning um rekjanleika upplýsinga og áhrifa.

Atburðarásin í kringum komu Carls Baudenbachers, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, til Íslands gefur sérstakt tilefni til að skoða þessa kröfu.

Byrjum þar sem rannsókn á að byrja - hjá frumheimildinni

Hinn 24. júlí 2026 birti lögmannsstofa Baudenbachers í Zürich opinbera tilkynningu um væntanlega Íslandsheimsókn hans.

Orðalagið var ótvírætt. Þar sagði að Carl Baudenbacher hefði þegið boð frá samtökunum Áfram Íslandi um að flytja opinbert erindi um þá spurningu hvort Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið. Jafnframt sagði að fundurinn yrði haldinn í Hátíðarsal Háskóla Íslands 10. ágúst og að Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands, myndi stýra umræðum. (Baudenbacher Law AG⁠)

Þetta er mikilvæg heimild vegna uppruna hennar.

Hún kemur ekki frá pólitískum andstæðingum Áfram Íslands. Hún kemur ekki frá íslenskum blaðamanni sem túlkaði aðdraganda fundarins. Hún kemur frá lögmannsstofu fyrirlesarans sjálfs.

RÚV vakti síðan sérstaklega athygli á þessari sömu staðreynd þegar deilan um fundinn kom upp: Baudenbacher hefði sjálfur sagst hafa þegið boð Áfram Íslands. (RÚV⁠)

Þarna höfum við fyrsta fasta punktinn í atburðarásinni.

Boðið var, samkvæmt frumheimild Baudenbachers sjálfs, frá Áfram Íslandi.

Síðan breytist myndin

Þegar leið að fundinum komu hins vegar fram aðrar upplýsingar um aðstandendur hans.

Rektor Háskóla Íslands greindi frá því að í umsókn um Hátíðarsalinn hefði ekki komið fram að viðburðurinn væri á vegum Áfram Íslands. Hátíðarsalurinn væri aðeins leigður fyrir viðburði Háskólans eða þá sem tengdust starfsemi hans beint. Háskólinn hefði enga aðkomu að viðburðinum og umsókn af hálfu Áfram Íslands hefði ekki verið samþykkt samkvæmt þeim almennu sjónarmiðum sem um salinn gilda. (visir.is⁠)

Hér verður málið enn áhugaverðara.

Í heilsíðuauglýsingu sem birtist fyrir fundinn sást merki Áfram Íslands. Samkvæmt umfjöllun Vísis komu jafnframt að viðburðinum Almenna bókafélagið og Rannsóknarsetur í stjórnmálum og efnahagsmálum við Félagsvísindastofnun. Rektor HÍ taldi merkinguna slíka að ekki yrði öðruvísi skilið en að þessir aðilar kæmu að skipulagningu fundarins. (visir.is⁠)

Ragnar Árnason, prófessor emerítus og einn þeirra sem komu að skipulagningunni, hafnaði hins vegar þeirri túlkun að um pólitískan fund væri að ræða og birti umsókn sína um salinn. Þar sagði að hann og samstarfsfólk í hagfræði- og lagadeild hygðust fá Hátíðarsalinn til leigu vegna opinbers fyrirlesturs Baudenbachers um ESB. Í þeirri umsókn voru samstarfsaðilar utan Háskólans ekki tilgreindir. (visir.is⁠)

Fundurinn fór að lokum ekki fram í Hátíðarsalnum heldur í Sjálfstæðissalnum við Austurvöll. Þegar hann hófst 10. ágúst kynnti Morgunblaðið Rannsóknarsetur í stjórnmálum og efnahagsmálum sem þann aðila sem stæði fyrir opna fundinum. (Mbl.is⁠)

Þetta eru staðreyndirnar. Og nú þarf að gera það sem gert er í allri vandaðri rannsókn - bera heimildirnar saman.

Misræmið sem þarf að skýra

Við höfum annars vegar frumheimild frá 24. júlí þar sem lögmannsstofa Baudenbachers segir að Áfram Ísland hafi boðið honum til Íslands. (Baudenbacher Law AG⁠)

Við höfum hins vegar síðari framsetningu þar sem háskólatengt rannsóknarsetur er kynnt sem aðstandandi fundarins. (Mbl.is⁠)

Við höfum þar á milli auglýsingu þar sem merki Áfram Íslands, Almenna bókafélagsins og rannsóknarsetursins komu fyrir. (visir.is⁠)

Þetta sannar hvorki spillingu né samsæri. Það sannar ekki að einhver hafi vísvitandi reynt að fela hinn raunverulega aðstandanda fundarins.

En það sýnir ótvírætt að myndin af því hver stóð að heimsókninni og fundinum er ekki einföld og að opinberar heimildir gefa ekki allar sömu mynd.

Í áreiðanlegri greiningu má ekki fylla slíkt bil með getgátum. En það má heldur ekki láta eins og bilið sé ekki til.

Það sem við vitum — og það sem við vitum ekki

Þessi aðgreining er mikilvæg.

Við vitum hverjum lögmannsstofa Baudenbachers eignaði boðið

Við vitum hvað stóð í umsókninni um Hátíðarsalinn.

Við vitum hvaða merki birtust á auglýsingu fundarins.

Við vitum að fundurinn var færður úr Hátíðarsalnum í Sjálfstæðissalinn.

Við vitum einnig að rannsóknarsetrið var síðar kynnt sem aðstandandi fundarins. (Baudenbacher Law AG⁠)

En samkvæmt þeim opinberu gögnum sem liggja fyrir vitum við ekki með sama öryggi hver greiddi flug Baudenbachers, hver greiddi gistingu hans og annan dvalarkostnað, hvort honum var greidd þóknun fyrir erindið, hvernig annar kostnaður við fundinn skiptist eða nákvæmlega hvernig verkaskipting Áfram Íslands, rannsóknarsetursins og annarra aðila var ákveðin.

Það eru ekki ásakanir. Það eru göt í upplýsingakeðjunni.

Og besta leiðin til að eyða þeim er birting gagna.

Málið snýst ekki um rétt Baudenbachers til að tala

Carl Baudenbacher hefur langan og viðamikinn feril á sviði EES- og Evrópuréttar. Hann gegndi embætti forseta EFTA-dómstólsins og er Íslendingum sérstaklega kunnur vegna Icesave-málsins. Hann hafði einnig fyrir fundinn tekið skýra afstöðu í íslensku Evrópuumræðunni og fært rök fyrir því að Íslandi væri betur borgið utan ESB. (Mbl.is⁠)

Það er ekkert óeðlilegt við það.

Hann á fullan rétt á þeirri skoðun og íslenskir kjósendur hafa gagn af því að heyra vel rökstudd sjónarmið frá ólíkum áttum.

Þess vegna væri rangt að gera Baudenbacher+, persónu hans eða faglegan feril að aðalatriði.

Spurningin er önnur:

Hvernig er sterkur faglegur orðstír nýttur innan pólitískrar baráttu og hversu gagnsæ á umgjörð þeirrar notkunar að vera?

Orðstír er sjálfur áhrifabreyta

Þarna kemur við sögu vel þekkt fyrirbæri í miðlun og stjórnmálum - Boðskapur stendur ekki einn og óstuddur.

Það skiptir máli hver talar, hvar hann talar, hver kynnir hann, hvaða stofnanalega heiti fylgja honum og á hvaða tímapunkti skilaboðin eru sett fram.

Baudenbacher kom fram aðeins nítján dögum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst. Hann var fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins og Íslendingum vel kunnur úr Icesave-málinu. Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands, kom fram með honum. Morgunblaðið hafði þegar í júlí fjallað um fyrirhugaðan sameiginlegan fund þeirra í samhengi við þjóðaratkvæðagreiðsluna og tekið fram að Ólafur Ragnar hefði áður talað á fundi Áfram Íslands. (Mbl.is⁠)

Þetta þarf ekki að vera óheiðarlegt til að vera áhrifaríkt. Þvert á móti er það einmitt þess vegna sem gagnsæi skiptir máli.

Sérfræðingur þarf ekki að vera „keyptur“ eða sagt hvað hann eigi að segja. Ef skoðanir hans falla þegar að markmiðum ákveðins málstaðar getur það verið mjög verðmætt að bjóða honum, skapa vettvang, tengja hann við þekkta einstaklinga og beina athygli almennings að málflutningi hans.

Þetta er lögmæt aðferð í pólitískri baráttu. En hún hættir ekki að vera áhrifastarfsemi fyrir það eitt að sérfræðingurinn sé virtur.

Baudenbacher leggur sjálfur fram gagnsæisprófið

Á fundinum gagnrýndi Baudenbacher þá hættu sem hann taldi felast í því að stofnanir, stjórnvöld, fjölmiðlar, samtök og sérfræðingar gætu mótað umræðuna eftir hugsanlega já-niðurstöðu.

Tökum þá ábendingu alvarlega, en beitum henni samkvæmt sömu aðferðafræði á alla.

Ef almenningur á rétt á að vita hverjir fjármagna og skipuleggja upplýsingamiðlun þeirra sem styðja aðildarferlið, á almenningur nákvæmlega sama rétt gagnvart þeim sem berjast gegn því.

Annars er gagnsæi ekki meginregla. Það verður pólitískt verkfæri sem aðeins er notað á andstæðinginn.

Spurningarnar eru einfaldar og sannprófanlegar

Þess vegna þarf enga samsæriskenningu til að ljúka þessari rannsóknarkeðju.

Hver átti frumkvæðið að heimsókninni?

Hver hafði fyrst samband við Baudenbacher?

Hver sendi honum formlegt boð?

Hver greiddi ferðina og dvölina?

Var greidd þóknun?

Hver bar annan kostnað?

Hvernig skiptust verkefni og ábyrgð milli Áfram Íslands, rannsóknarsetursins og annarra aðila?

Og hvernig skýrist að lögmannsstofa Baudenbachers lýsti heimsókninni sem boði Áfram Íslands en rannsóknarsetrið var síðar kynnt sem aðstandandi fundarins?

Allt eru þetta spurningar sem hafa hlutlæg svör. Ef skýringin er einföld og eðlileg er ekkert auðveldara en að birta hana.

Gagnsæi er gæðakerfi lýðræðisins

Í svona umræðu er ekki nóg að niðurstaða líti vel út. Forsendur, breytingar, ábyrgð og ákvarðanir þurfa að vera rekjanlegar. Annars er ekki hægt að sannreyna kerfið þegar eitthvað fer úrskeiðis.

Sama hugsun ætti að gilda um lýðræðið.

Í smáríki verður þetta sérstaklega mikilvægt. Fjarlægðir milli stjórnmála, fjölmiðla, atvinnulífs, fræðasamfélags og hagsmunasamtaka eru litlar. Fáir einstaklingar geta haft mikið vægi. Stofnanaleg heiti geta lánað málstað trúverðugleika og persónuleg tengsl geta skapað áhrif sem erfitt er fyrir almenning að sjá.

Þess vegna er ekki nóg að spyrja hvort pólitísk áhrifastarfsemi sé lögleg. Við verðum einnig að geta spurt:

Er hún rekjanleg?

Niðurstaða

Gögnin sem liggja fyrir sanna ekki að Carl Baudenbacher hafi verið keyptur. Þau sanna ekki að rannsóknarsetur hafi verið notað sem leppur fyrir Áfram Ísland. Þau sanna ekki leynda fjármögnun eða vísvitandi blekkingu.

Það væri óábyrgt að halda slíku fram án frekari gagna. En gögnin sýna annað sem nægir til að kalla á svör:

Lögmannsstofa Baudenbachers sagði að boðið hefði komið frá Áfram Íslandi. Í auglýsingu komu fleiri aðilar fram. Háskóli Íslands taldi að aðkoma þeirra hefði ekki komið fram við bókun Hátíðarsalarins. Síðar var háskólatengt rannsóknarsetur kynnt sem aðstandandi fundarins. (Baudenbacher Law AG⁠)

Þessi atburðarás á sér kannski fullkomlega eðlilega skýringu. En sú skýring á þá að liggja fyrir.

Áfram Ísland má berjast gegn ESB-aðild. Carl Baudenbacher má tala gegn henni. Rannsóknarsetur má halda fundi. Ólafur Ragnar Grímsson má taka þátt og Morgunblaðið má gera málflutningnum hátt undir höfði.

Það sem kjósendur eiga hins vegar ekki að þurfa að gera er að rekja sig aftur á bak í gegnum erlenda vefsíðu lögmannsstofu, auglýsingar, umsókn um háskólasal og misvísandi lýsingar til þess að komast að því hver stóð að viðburðinum.

Gagnsæi er ekki andstæða málfrelsis. Það er forsenda þess að almenningur geti metið upplýsingarnar í réttu samhengi.

Lýðræði krefst ekki þess að hagsmunagæsla hverfi. Það krefst þess að hún sé sýnileg.

Og þegar orðstír, stofnanir og fjármagn eru notuð til að hafa áhrif á ákvörðun þjóðarinnar verður að vera hægt að rekja hver bauð, hver skipulagði og hver greiddi.

Það er ekki pólitísk krafa.

Það er einföld krafa um gæði lýðræðisins.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.