Engar varnir gegn dýrasjúkdómum – Ó­aftur­kræft slys

Nú styttist í þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi viðræður við Evrópusambandið um aðild Íslands. Í grein minni frá í febrúar sl. fjallaði ég um nauðsyn þess, að ef til aðildarviðræðna kæmi væri nauðsynlegt að krefjast þess að Ísland héldi sínum reglum um bann við innflutningi lifandi dýra.

Í umræðum undangenginna mánaða sýnist mér að margir hafi tekið undir, að þessi krafa sé talin til mikilvægra rauðra strika, sem ekki megi gefa eftir. Ég sakna þess að ríkisstjórnin hafi ekki með áberandi hætti lýst því yfir, að þessi krafa sé ein af rauðu strikunum.

Í þessari grein vil ég vekja athygli á, að smitefni dýrasjúkdóma geta borist með margvíslegum öðrum hætti en lifandi dýrum og að nauðsynlegt verði, að samhliða kröfunni um áframhaldandi bann við innflutningi lifandi dýra, verði einnig gerð krafa um að Ísland geti viðhaldið þeim varnaraðgerðum sem viðhafðar hafa verið á undanförnum áratugum.

Umfangsmiklar varnaraðgerðir okkar hafa byggst á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim nr. 25 frá 1993 og fjölmörgum reglugerðum sem settar hafa verið með stoð í þeim lögum. Í 10. grein laganna segir, að til að hindra að dýrasjúkdómar berist til landsins sé óheimilt að flytja til landsins fjölmargar vörutegundir, sem of langt mál væri að telja allar upp. Helst má þó nefna ýmis konar hrá matvæli, hrá skinn, alidýraáburð og rotmassa, kjöt- og beinamjöl, notuð reiðtygi, vélar og tæki og áhöld sem hafa verið í snertingu við dýr. Einnig notaðan búnað til stangveiða. Í lagagreininni kemur líka fram að heimilt sé með ákveðnum skilyrðum að flytja inn þær vörur, sem hafa fengið þær meðferðir, að smitefni geti ekki borist með þeim.

Helstu varnaraðgerðir og hvað er í húfi ef þær falla niður.

Óhætt er að fullyrða að okkar ströngu reglur og eftirlit með innflutningi ofangreindra vörutegunda, hafi forðað okkur frá að fjölmargir dýrasjúkdómar bærust til landsins. Af mörgu er að taka, en helst má nefna eftirfarandi dæmi:

1.Bann sett snemma á síðustu öld um innflutning hrárra skinna, forðaði landinu frá frekari tilfellum af miltisbrandi, sem er bráðdrepandi dýrasjúkdómur og getur líka borist í menn.

2.Áratugagamalt bann við innflutningi á kjöt- og beinamjöli forðaði okkur frá að hér kæmi upp kúariða, sem lék margar þjóðir í Evrópu grátt í lok síðustu aldar.

3.Um nokkurt skeið var mikil ásókn í að flytja inn notaðar landbúnaðarvélar og gripaflutningavagna. Fljótt kom í ljós að vottorð um sótthreinsun voru gagnslaus, svo senda varð íslenska dýralækna til viðkomandi útflutningslanda og standa yfir endurteknum þrifum og sótthreinsun tækjanna þar, uns ásættanlegu ástandi var náð. Má þar nefna tilfelli á landamærum Þýskalands og Danmerkur þar sem landamæraverðir töldu flutningavagn sóttheinsaðan og hæfan til útflutnings í gegnum Danmörku og til Íslands, en dýralæknir okkar fann haugskítug hlífðarföt í tækinu og að sótthreinsunin væri alls óásættanleg.

4.Notaður búnaður til stangveiði hefur verið sótthreinsaður á landamærum í áratugi og þar með varið okkar villtu laxa- og urriðastofna.

5.Eftir að tveir smitsjúkdómar bárust í íslenska hrossastofninn á árunum 1998 og 2010, var farið í fræðslu- og kynningarátak þar sem bann við innflutningi á notuðum búnaði, svo sem mélum, öðrum beislisbúnaði og hnökkum og aðar smitvarnarreglur voru ítarlega kynntar. Þá var komið upp sérstöku fyrirkomulagi á Keflavíkurflugvelli, í samvinnu við tollayfirvöld og þvottahús, þar sem hestamenn og aðrir sem hafa verið í snertingu við dýr erlendis, gætu við komu sett óhreinan fatnað sinn í sérstakan þvotta- og sótthreinsunarfarveg. Því miður hefur fjarað undan þessum aðgerðum, sem bendir til þess að fólk átti sig ekki á því að það er raunveruleg hætta á að nýir, alvarlegir, smitsjúkdómar berist í íslensku dýrin og þá ekki síst í hrossastofninn og ógni tilvist hans.

Dæmi um áhrif nýrra og áður óþekktra sjúkdóma í íslenska hrossastofninum.

Hitasóttin sem kom upp í hesthúsi á höfuðborgarsvæðinu í febrúar 1998 er gott dæmi, þar sem smitefni komst í gegnum varnirnar og þá að öllum líkindum með óhreinum fatnaði eða búnaði erlendis frá. Hestarnir fengu mjög háan hita í stuttan tíma og fljótt varð ljóst að um nýjan og áður óþekktan sjúkdóm var að ræða. Sýnataka og rannsóknir gáfu engar niðurstöður hvorki hérlendis né erlendis. En greinilegt var, að hér var um að ræða gífurlega smitandi veirusjúkdóm, sem okkar hestar höfðu engar varnir gegn, enda veirusjúkdómar í hestum hérlendis nær óþekktir. Útflutningur á hestum stóð sem hæst á þessum tíma og áður en búið var að átta sig á að um nýjan sjúkdóm var að ræða og stoppa útflutning, fór flugvél full af hestum til Danmerkur. Þeir voru allir heilbrigðir við útflutningsskoðun, en veiktust sumir í vélinni og síðan allir við komu á hestabúgarð í Danmörku. En það sem var merkilegt, var að engir danskir hestar veiktust, sem benti til þess að þeir hefðu mótefni og líklega væri um að ræða smitefni sem þá þegar væri landlægt í Danmörku. Hitasóttin átti síðan eftir að flæða um landið, þrátt fyrir ýmsar varnaraðgerðir. Veiki þessi vakti mikla athygli erlendis og sýni voru send til margra rannsóknastofa, án árangurs. Á síðustu árum hefur komið í ljós að um hestakóróna veiru hafi verið að ræða og þess vegna var sóttin gífurlega smitandi, samanber Covid faraldurinn. Þessi sótt olli talsverðu tjóni, þar sem þó nokkrir hestar drápust, takmarkanir voru á flutningum hesta og útflutningur stöðvaðist í nokkra mánuði.

Síðar eða 2010 barst svo aftur ókunnur sjúkdómur í hesta okkar, sem kallaður var hóstapestin og lamaði hestahald hér í marga mánuði og reyndist vera nýr stofn af þekktri bakteríu, Streptococcus zooepidemicus. Ekki var vitað með vissu hvernig bakterían barst til landsins, en grunur beindist að innflutningi á notuðum mélum. Þessi baktería reyndist í sjálfu sér ekki mjög hættuleg hrossum, en hún olli þó mjög langvarandi hósta og lamaði þannig alla hestastarfsemi. Bakterían er skyld þeirri sem veldur kverkeitlabólgu, sem er einn alvarlegasti smitsjúkdómurinn sem herjar á hross á heimsvísu, en Ísland er eina landið í heiminum sem er sannanlega laus við sjúkdóminn.

Þessir faraldrar hafa sýnt fram á, að það eru ýmsir sjúkdómsvaldar í Evrópu, sem þarlend dýr öðlast ónæmi við á unga aldri, en verða að skæðum pestum ef þeir berast til hingað til lands. Íslenskir búfjárstofnar hafa enga mótstöðu gegn miklum fjölda smitefna, sökum aldagamallar einangrunar.

Lokaorð.

Af framansögðu er ljóst að, það verður ekki einungis að gera kröfu í hugsanlegum aðildarviðræðum um að Ísland haldi sínu banni við innflutningi lifandi dýra. Einnig þarf að gera kröfu um að Ísland geti áfram stjórnað innflutningi á ýmsum vörutegundum, sem gætu borið smitefni og einnig stjórnað hvaða undanþágur eru gerðar, svo hægt sé að flytja inn dýr og erfðaefni með öruggum hætti, samanber reglulegan innflutning á gæludýrum og erfðaefni fyrir holdanaut, svín og alifugla.

Að standa vörð um fyrirbyggjandi aðgerðir og koma í veg fyrir að búfé okkar smitist af erlendum búfjársjúkdómum, er ekki síst mikilvægt vegna dýranna sjálfra og velferðar þeirra, þar sem flestir sjúkdómar geta valdið dýrunum miklum þjáningum. Heilbrigði dýranna er einnig mikilvægt vegna matvælaöryggis okkar og hagsmuna íslenskra bænda sem felst í heilbrigðum búfjárstofnum. Á það skal minnt að öll hestatengd starfsemi, hvort heldur í atvinnuskyni eða sem áhugamál á allt undir heilsu og velferð hrossastofnsins – sem okkur ber að vernda. Allir hestaeigendur verða að gera sér grein fyrir þeim sérréttindum, að geta notið þess að allt Ísland er eitt smitvarnarsvæði, sem hægt er að ferðast um hvert sem er og t.d. halda hestamót.

Ennfremur skal minna á, að Ísland er eitt fárra landa, sem hafa lagt mikla áherslu á að útrýma dýrasjúkdómum og það hefur valdið ríkissjóði gífurlegum kostnaði og sársaukafullum aðgerðum hjá dýraeigendum. Það væri hörmulegt og óafturkræft slys, ef hér myndu flæða inn dýrasjúkdómar með frjálsum innflutningi lifandi dýra og án varnaraðgerða.

Hér skal sérstaklega tekið fram, að það er skoðun undirritaðs að það sé réttur okkar kjósandanna, að ríkisstjórnin lýsi yfir fyrir 29. ágúst næstkomandi, hver séu rauðu strikin, sem ekki megi gefa eftir varðandi dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim.

Höfundur er fyrrverandi yfirdýralæknir og skrifstofustjóri í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu.