Við viljum ekki ganga í ESB

Íslendingar ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst. Spurningin sem Alþingi samþykkti hljóðar svo: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Því er gjarnan haldið fram að hér sé aðeins verið að „kíkja í pakkann“. Viðræðurnar séu nánast áhættulaus upplýsingaöflun og þjóðin geti einfaldlega sagt nei síðar ef niðurstaðan reynist óhagstæð.

Þetta er villandi framsetning. Aðildarviðræður eru hvorki ókeypis né hlutlaus könnunarferð. Þær eru umfangsmikið pólitískt og stjórnsýslulegt verkefni sem beinist að einu markmiði: að undirbúa fulla aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Meirihlutinn vill ekki aðild

Nýjasta könnun Gallup fyrir Viðskiptablaðið, sem birt var í júní, sýnir að 54% þeirra sem tóku afstöðu eru andvíg sjálfri aðild Íslands að Evrópusambandinu en 46% fylgjandi. Af öllum svarendum voru 47% andvíg, 39% fylgjandi og 13% tóku ekki afstöðu. Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst vissulega um að hefja viðræður að nýju, ekki um endanlega aðild. En þjóðinni er engu að síður boðið að hefja ferli sem hefur fulla aðild að lokamarkmiði.

Sama mynd birtist á Alþingi. Þeir flokkar sem hafa aðild að ESB á stefnuskrá sinni, Samfylkingin og Viðreisn, hafa saman 26 þingmenn af 63. Aðeins 26 af 63 þingmönnum tilheyra því flokkum sem gengu til kosninga með aðild að ESB á stefnuskrá. Ekki liggur fyrir skýrt þingræðislegt umboð til að stefna að aðild. Flokkur fólksins, þriðji stjórnarflokkurinn, hefur aðild ekki á stefnuskrá sinni. Ríkisstjórnin sjálf er því ekki einhuga um áfangastaðinn.

Afstaða stórra hagsmunasamtaka gefur sömu vísbendingu. Meirihluti félagsmanna Samtaka atvinnulífsins hefur lýst sig andvígan aðild, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafa varað eindregið við sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB og formaður Bændasamtakanna hefur sagt að aðild hefði verulega neikvæð áhrif á hagsmuni íslenskra bænda.

Þrátt fyrir þetta er lagt til að íslenska ríkið setji verulegan tíma, fjármuni og pólitískt bolmagn í aðildarferli sem nýtur ekki skýrs meirihlutastuðnings meðal þjóðarinnar.

Viðræður hafa raunverulegan kostnað

Aðildarviðræður myndu kalla á margra ára vinnu ráðuneyta, Alþingis, eftirlitsstofnana og atvinnulífs. Sú vinna yrði ekki unnin í tómarúmi. Hún tæki tíma frá öðrum verkefnum: hagsmunagæslu innan EES, tvíhliða samskiptum, uppbyggingu útflutningsmarkaða og þróun sjálfstæðrar viðskiptastefnu, ásamt því að draga athygli frá brýnum verkefnum heima fyrir.

Ísland hefur þegar fríverslunarsamning við Kína og er aðili að mikilvægum viðskipta- og samstarfssamningi EFTA-ríkjanna við Indland. Við aðild að ESB þyrfti Ísland að yfirgefa sjálfstæða viðskiptasamninga sína og taka upp sameiginlega viðskiptastefnu sambandsins. Við það eitt að viðræður hæfust féllu þessir samningar ekki úr gildi og Ísland héldi formlega rétti sínum til sjálfstæðrar samningagerðar þar til að aðild kæmi. Stjórnsýslulegur fórnarkostnaður væri engu að síður raunverulegur: takmarkaður mannafli utanríkisþjónustunnar beindist í auknum mæli að Brussel, á sama tíma og fyrirsjáanlegt væri að við fulla aðild hyrfu sjálfstæðir viðskiptasamningar Íslands inn í sameiginlega viðskiptastefnu ESB. Þetta er raunverulegur fórnarkostnaður sem verður að meta áður en lagt er af stað.

Þungt regluverk Evrópu

Ég stofnaði lækningatækjafyrirtæki árið 2017 og þekki af eigin raun reglugerðarumhverfi ESB. Að koma lækningatæki á markað í Evrópu er flókin, kostnaðarsöm og seinvirk vegferð sem gerir smærri nýsköpunarfyrirtækjum sérstaklega erfitt fyrir.

Þetta er ekki aðeins mín reynsla. Samkvæmt könnun MedTech Europe frá 2025 hefur þeim lækningatækjafyrirtækjum fækkað verulega sem velja Evrópu sem fyrsta markað eftir gildistöku MDR-reglugerðarinnar: hlutfallið lækkaði um 33% meðal stórra framleiðenda og 19% meðal lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Sífellt fleiri horfa fyrst til Bandaríkjanna, þar sem FDA er strangur eftirlitsaðili en ferlið að mörgu leyti miðstýrðara og fyrirsjáanlegra. Afleiðingin er að evrópskir sjúklingar geta þurft að bíða lengur eftir nýjustu tækni.

Svissneska leiðin

Sviss stendur utan EES og hefur því svigrúm sem Ísland hefur ekki. Svissneska þingið samþykkti árið 2022 tillögu um að opna svissneska markaðinn fyrir lækningatækjum sem hlotið hafa leyfi hjá traustum eftirlitskerfum utan Evrópu, einkum FDA.

Í sérfræðiskýrslu sem Johner Institut vann fyrir Swiss Medtech voru bandaríska og evrópska kerfið borin ítarlega saman. Niðurstaða kerfissamanburðarins var að FDA-heimiluð tæki væru almennt að minnsta kosti jafn örugg og CE-merkt lækningatæki og að þróun, framleiðsla og eftirlit í kerfunum tveimur stæðust sambærilega háar kröfur, þótt meta yrði einstök tæki sérstaklega.

Hinn 30. apríl 2025 ákvað svissneska ríkisstjórnin að vinna áfram að útfærslu verkefnisins. Markmiðið er bæði að tryggja öryggi sjúklinga og koma í veg fyrir að Sviss verði af nýrri lækningatækni vegna tregðu evrópska kerfisins.

Ísland getur ekki farið þessa leið óbreytta, því MDR gildir hér í krafti EES-samningsins. Það undirstrikar einmitt vandann. Regluverkið er þegar íþyngjandi án aðildar, og því fastar sem við bindumst sambandinu því færri verða valkostirnir þegar kerfið reynist okkur illa.

Góð samvinna án aðildar

Ísland er nú þegar hluti af innri markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn og þátttakandi í Schengen. Við eigum náið samstarf við Evrópuríkin en höldum sjálfstæði í sjávarútvegi, landbúnaði, gjaldmiðlamálum og gerð viðskiptasamninga.

Evrópusamvinna og ESB-aðild eru því ekki það sama. Valið stendur ekki milli einangrunar og Evrópu. Það stendur milli tveggja ólíkra leiða til samstarfs við Evrópu.

Aðildarsinnar eiga fullan rétt á að halda fram kostum ESB. En þá verður líka að vera skýrt að aðildarviðræður eru kostnaðarsamt umbreytingarferli, ekki hlutlaus skoðunarferð. Lokamarkmið þeirra er að Ísland taki upp sameiginlega sjávarútvegs-, landbúnaðar- og viðskiptastefnu Evrópusambandsins og skuldbindi sig að meginreglu til að taka upp evruna þegar skilyrði þess eru uppfyllt, nema varanleg undanþága fengist. Síðasta inngönguríkið í ESB, Króatía, fékk fyrst og fremst tímabundnar aðlaganir en ekki varanlegar undanþágur frá sameiginlegu stefnunum, og litlar líkur eru á slíku nú.

Rétt er að taka alvarlega tvö sterkustu rök aðildarsinna: óvissuna í alþjóðamálum og hærri vexti og verðbólgu hér en í nágrannalöndunum. Hvort tveggja er raunverulegt áhyggjuefni. En varnir Íslands hvíla á NATO og varnarsamningnum við Bandaríkin, ekki á Evrópusambandinu, og vaxtastigið ræðst fyrst og fremst af okkar eigin hagstjórn.

Þegar meirihluti þeirra landsmanna sem taka afstöðu vill ekki aðild, aðeins 26 þingmenn af 63 tilheyra flokkum sem hafa aðild á stefnuskrá og lykilsamtök atvinnulífsins, sjávarútvegs og landbúnaðar vara við henni, er eðlilegt að spyrja: er betur heima setið en af stað farið?

Þegar ég segi nei í ágúst segi ég um leið já. Já við öflugu samstarfi við Evrópu og önnur lönd heims. Og já við fullvalda Íslandi sem semur sjálft um sína hagsmuni, hvort sem er í orkumálum, nýsköpun eða sjávarútvegi.

Höfundur er læknir og stofnandi Freyja Healthcare.