Varan­legar undan­þágur: skýja­borgir eða raun­hæf samnings­mark­mið?

Allir sem bera hag íslensku þjóðarinnar fyrir brjósti - sama hvort viðkomandi hallast að "já" eða "nei" í þjóðaratkvæðagreiðslunni - hljóta að vera sammála um að áður en til inngöngu í ESB kæmi þá væri Íslandi nauðsyn að fá varanlegar undanþágur frá ákveðnum grundvallarreglum ESB. Það er t.d. kjarnastefna ESB sú að fiskimið aðildarríkja teljast sameiginleg eign sambandsþjóðanna og að ESB hafi forráð yfir þeim. Missum við yfirráð yfir sjávarútvegnum yrðu það líkast til endalok íslenskrar útgerðar og fiskvinnslu, og líklega banabiti margra smærri byggða á landsbyggðinni: því yrði Ísland að fá varanlega undanþágu frá þessari stefnu. Á sama hátt myndi það boða endalok landbúnaðar á Íslandi í núverandi mynd ef við yrðum að gangast að fullu undir regluverk ESB í landbúnaðarmálum - þar yrðum við einnig að fá varanlegar undanþágur áður en til inngöngu kæmi. Sömu sögu er að segja af öðrum auðlindum, og t.d. þyrfti Ísland undanþágur frá stefnu ESB í orkumálum ef við viljum ekki að landið verði fyllt af virkjunum og vindmyllugörðum til að framleiða rafmagn fyrir orkuþyrst meginlandið.

Menn greinir hinsvegar á um hvort varanlegar undanþágur standi til boða. Sumir telja slíkar undanþágur frá grundvallarreglum ESB einfaldlega ekki í boði, á meðan aðrir eru fullir vissu um að slíkt sé raunhæft samningsmarkmið og vilja því kjósa "já" til að sjá hvernig samning Ísland fær.

Það er hinsvegar óþarfi að þrátta mikið um það atriði. Varanlegar undanþágur ("permanent opt-outs") frá grundvallarreglum ESB eru nefninlega ekki leynisamningar gerðir í reykfylltum bakherbergjum og faldir fyrir umheiminum. Þetta eru allt saman opinber gögn og upplýsingar sem eru aðgengilegar hverjum sem nennir að bera sig eftir þeim. Og staðreyndin er sú að dæmin um varanlegar undanþágur frá grundvallarreglum ESB eru ákaflega fá - svo fá að hægt að telja þau hér upp í stuttu máli:

(1) Árið 1973 fékk Danmörk varanlega undanþágu frá myntbandalaginu og upptöku Evrunnar, og við sama tækifæri formlega undanþágu frá ákveðnum skilyrðum Amsterdam-sáttmálans og þarf þannig ekki að taka þátt í mótun laga á sviði innflytjenda-, landamæra- og lögreglusamstarfs.

(2) Árið 1973 fékk Írland varanlega undanþágu frá þáttöku í Schengen landamærasamstarfinu.

(3) Árið 2007 fékk svo Pólland undanþágu frá Evrópusambandssáttmálanum um grundvallarréttindi, þannig að reglur ESB geta ekki myndað ný félagsleg réttindi nema þau séu þegar til staðar í pólskum lögum.

Þetta er allt og sumt. Þetta eru allar þær "varanlegu undanþágur" sem ESB hefur veitt aðildarríkjum sínum. Það finnast engin dæmi þess að nokkur þjóð hafi fengið varanlegar undanþágur í landbúnaði eða yfirráðum yfir auðlindum þjóðarinnar, þar með talið sjávarútvegi eða orkumálum.

Staðreyndin er því sú að frá árinu 1973 hafa 19 ríki bæst við ESB, og ef frá er talið Pólland og undanþágur Pólverja að því er varðar afmörkuð félagsleg réttindi þá hefur ekkert af þessum ríkjum fengið neinar varanlegar undanþágur frá grundvallarreglum ESB, og öll þessi ríki hafa því afsalað til ESB fullum yfirráðum yfir landbúnaði, sjávarútvegi og öðrum auðlindum.

Nú bretta kanski einhverjir upp ermar og byrja að tína til dæmi um litlar "sérlausnir" sem ýmis ríki hafa fengið í gegnum tíðina, t.d. er varðar smábátaútgerð á Möltu, sumarhús í Danmörku, skattlagningu á áfengissölu um borð í ferjum á Álandseyjum o.s.frv. Hægt er að nefna ýmis slík dæmi, en staðreyndin er sú að þar er ekki um að ræða "varanlegar undanþágur" frá grundvallarreglum heldur einfaldar og mjög afmarkaðar stjórnsýslulegar sérreglur sem breyta ekki þeirri staðreynd að viðkomandi ríki hefur undirgengist sameiginlega kjarnastefnu ESB. Að halda þessum smávægilegu sérlausnum á lofti sem dæmum um "varanlega undanþágu" er eins og að fullyrða að það fælist "varanleg undanþága" í því að Ísland afhenti ESB full yfirráð yfir fiskimiðunum en semdi í leiðinni um sérlausnir fyrir trillukarlana á Ægissíðunni. Og gleymum því heldur ekki að ESB er í lófa lagið að breyta eða hafna sérlausnum eftirá, eins og t.d. Írar hafa fengið að kynnast á eigin skinni (Írar töldu sig hafa samið um sérlausnir tengdar fiskveiðikvótum, en þær voru síðan að engu hafðar að kröfu annarra aðildarríkja (Frakklands, Þýskalands, Hollands og Póllands)).

Einhverjum finnst svona tal bera vott um heigulshátt og hræðslu. Segja að þjóðin eigi að setja kassann út og ganga hnarrreist til samningaviðræðna við ESB, fullviss um að þetta tröllaukna bákn muni leggjast flatt í gólfið fyrir örþjóð sem telur minna en 0,1 prósent af íbúafjölda sambandsins. Og gott ef sambandið myndi ekki gefa okkur í leiðinni hundruði milljarða til að lækka húsnæðisvextina og jafnvel senda nokkra hrausta verkamenn hingað uppeftir til að bora fyrir okkur jarðgöng til Vestmannaeyja. Og gefa svo öllum sumarbústað í Grímsnesinu. Bara af því Íslendingar eru bestir í heimi og hafa svo góða samningsstöðu.

Nei - þegar kemur að fjöreggjum þjóðarinnar þá er slík sjálfsblekking ekki gott veganesti. Nú þarf þjóðin að sýna yfirvegun og taka skynsama ákvörðun byggða á raunveruleikanum og staðreyndum í stað draumóra, skýjakastala og óskhyggju. Til er fræg tilvitnun í heimspekinginn George Santayana sem hljóðar "þeir sem ekki muna fortíðina eru dæmdir til að endurtaka hana". Eða: besta leiðin til að spá fyrir um framtíðina er að læra af fortíðinni. Og fortíð ESB segir okkur svo ekki verður um villst að Ísland getur ekki vænst neinna varanlegra undanþágna þegar kemur að fjöreggjum þjóðarinnar: sjávarútveginum, landbúnaðinum, orkunni og öðrum auðlindum sem við eigum. Aðild að ESB mun krefjast þess að við látum af hendi öll yfirráð yfir þessum náttúruauðæfum sem eru undirstaða Íslensks samfélags.

En hverju töpum við á að láta á þetta reyna? Má ekki bara kjósa "já", sjá til og hafna svo vondum samningi síðar?

Svarið við því er ofureinfalt, þótt sjálfsagt sé erfitt fyrir einhverja að horfast í augu við það.

Við höfum nú í tvö ár búið við ríkisstjórn sem virðist í einhverskonar afneitun og lætur hagstjórn landsins sig furðu litlu máli skipta. Síðustu tvö ár hefur ríkisbáknið þanist út og nýjar gjaldtökur og skattahækkanir nánast vikuleg tíðindi. Á sama tíma hefur svo verðbólgan aukist, vextirnir hækkað og atvinnuleysið ágerst. Ríkisstjórnin ræður ekkert við ástandið, og þessi sama ríkisstjórn hefur síðan viðurkennt að verði gengið til samninga við ESB þá muni það taka allt súrefni úr stjórnkerfinu og enginn tími eða orka verði eftir í neitt annað.

Segi þjóðin "já" erum við því að horfa á a.m.k. tvö ár í viðbót af sinnuleysi gagnvart hagkerfinu: verðbólgan mun hækka áfram, vextirnir munu hanga í hæstu hæðum, atvinnuleysið halda áfram að aukast og fasteignamarkaðurinn mun haldast botnfrosinn. Kjarasamningum verður líklega sagt upp, verkföll skella á og byggingageirinn riðar hugsanlega til falls. Nei, þetta er ekki bölsýni og heimsendaspá: þetta eru rökréttar afleiðingar fjögurra ára sinnuleysis ríkisstjórnar sem hugsar um það eitt að ganga í ESB í þeirri falsvon um að þaðan komi lausnin á öllum vandamálunum sem ríkisstjórnin hefur gefist upp fyrir.

Mér finnst þetta allt of hátt verð að gjalda fyrir að reyna að landa einhverjum óraunhæfum "samningi" við ESB: samningi sem þjóðin mun hvort sem er hafna þegar hún á endanum áttar sig á því að það eru ekki - og voru aldrei - neinar varanlegar undanþágur í boði. Ég hygg nefninlega að þjóðin sé almennt ekki tilbúin að gefa frá sér fiskimiðin, landbúnaðinn, fæðuöryggið, orkuna, náttúruna, fullveldið og yfirráðin yfir öllum auðlindum okkar, einungis í veikri von um að verð á skyndibita og innfluttu kjöti gæti hugsanlega lækkað eitthvað smáræðis.

Og hvaða brýnum verkefnum og endurbótum verður fórnað fyrir viðræðurnar? Mér hrýs hugur við tilhugsuninni um að öll opinber stjórnsýsla verði upptekin næstu árin við aðlögun að regluverki ESB og vonlausa samningagerð sem er dauðadæmd frá upphafi. Ég óttast að sjálfblekking, sinnuleysi og innihaldslausar skýjaborgir ríkisstjórnarinnar geti orðið til þess að atvinnulífinu og afkomu tugþúsunda Íslendinga verði greitt þungt högg sem erfitt verður að leiðrétta. Við eigum - við verðum - að nota tímann og orkuna í önnur og mikilvægari samfélagsverkefni en tilgangslausa samningagerð um ekki neitt. Fórnarkostnaðurinn við að segja "já til að sjá", einungis til að viðhalda tálsýninni örlítið lengur, er allt of mikill.

Því segi ég nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst.

Höfundur er tölvunarfræðingur.