Á­standið minni á 2007

Á miðvikudag tilkynnir Seðlabankinn um nýja vaxtaákvörðun. Landsbankinn spáir því að stýrivextir verði hækkaðir um 0,25 prósentustig og verði því 8 prósent.

Már Wolfgang Mixa hagfræðingur var til tals í Reykjavík síðdegis en hann segir verðbólguna að mestu leyti innflutta, meðal annars vegna hækkandi olíuverðs.

„Það er ekki bara olían í tönkunum sem hækkar. Það þýðir það að margar vörur sem tengjast olíu með ýmsum hætti, þetta seytlar í þau vöruverð.“

Verðbólga í Evrópu hafi ekki verið á miklu flugi, en í Bandaríkjunum mælist þó nokkur verðbólga, sem Már telur einnig hafa áhrif enda séu Bandaríkin einn stærsti viðskiptaaðili Íslands. Hann segir að skýrsla frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum bendi einnig til þess að mesta óvissan varðandi verðbólgu á Íslandi tengist innfluttu vöruverði.

Hlusta má á viðtalið í heild sinni í spilaranum hér að neðan.

Verktakar neyðist í að lækka verð til að komast úr snörunni

Már kveðst hafa áhyggjur af stöðu verktaka, sem sitji margir á nýjum, óseldum íbúðum sem hrannist upp, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, svo sem í Hafnarfirði.

„Og ég velti því fyrir mér hversu lengi verktakar geta haldið það út að sitja á nýjum íbúðum, margar hverjar skuldsettar. Og vaxtastig er að hækka, hefur verið hátt og er jafnvel að hækka á nýjan leik.“

Már tekur fram að húsnæðisverð hafi staðið að mestu í stað síðustu 12 mánuði, sem þýði að raunvirði húsnæðis hafi lækkað miðað við verðbólgu. Hann telur hættu á því að verktakar og almennir eigendur neyðist til að veita afslætti til að selja eignir, sem gæti leitt til óstöðugleika á markaðnum.

„En það kemur mér ekkert á óvart – ef það fer ekki að leysast úr þessum málum – að einhverjir verktakar og jafnvel almennir eigendur fari hreinlega að veita ríflega afslætti til þess að komast úr þessari snöru.“

Slíkt endi þó oftast illa og því sé stöðugleiki á húsnæðismarkaði mikilvægur.

Galið verðbólgumarkmið

Már telur það „galið“ að stefna að 2,5 prósenta verðbólgumarkmiði.

„Fyrst þegar stýrivextir fóru að hækka umfram verðbólgu svona mikið þá var fyrst talað um að það þyrfti að ná taumhaldi á húsnæðisverði. Það er búið að ná taumhaldi á húsnæðisverði,“ segir Már.

„Nú er verið að tala um að ná verðbólgunni niður í þessi 2,5 prósenta markmið. Þetta er í mínum huga bara algjörlega galið. Þetta er galið,“ segir hann og endurtekur: „Þetta er galið.“

Raunstýrivextir ekki hærri síðan rétt fyrir hrun

Hann bendir á að síðustu 25 ár hafi verið um 5 prósenta verðbólga á Íslandi, og verðbólgan í dag sé í raun ekki „eitthvað út úr kortinu“. Verðbólga er í dag 5,3 prósent.

Á sama tíma séu raunstýrivextir, þ.e. stýrivextir umfram verðbólgu, að verða mjög háir. Sé miðað við 4 prósenta verðbólgu næstu 12 mánuði verður munurinn á stýrivöxtum og verðbólgu sömuleiðis 4 prósent.

„Ég man eftir því seinast þegar að stýrivextir fóru svona langt umfram verðbólgu: það var árið fyrir hrun. Ég ætla bara að rétt að minna á það,“ segir Már. Í ágúst 2007 voru stýrivextir 13,3 prósent en verðbólga 3,4 prósent, samkvæmt upplýsingum frá Seðlabankanum, en það sem gerði raunstýrivexti 8,9 prósent. Tæplega ári síðar urðu viðskiptabankarnir gjaldþrota.

„Ég er ekki að spá einhverjum þvílíkum hamförum en þetta getur endað illa, svona mikið misvægi á milli stýrivaxta og almennra verðlagshækkana.“

Lækkun í heimsfaraldri hafi sett allt af stað

Hann bendir sömuleiðis á að stýrivextir hafi verið lækkaðir mikið árið 2020, niður í 0,75 prósent þegar verðbólga var 4 prósent, sem setti allt af stað á húsnæðismarkaði.

„Þetta setti allt af stað á húsnæðismarkaði,“ segir Már og tekur fram að deilt hafi verið um það hvort það hafi verið stýrivextir Seðlabankans sem ollu þessu eða aðrir þættir.

Spurður hvort hægt sé að fara aðrar leiðir til að draga úr verðbólgu svarar Már.

„Já, það eru leiðinlegar leiðir til. Það eru óvinsælar leiðir og einfaldasta leiðin er hreinlega að hækka skatta og draga úr umsvifum ríkisins,“ segir hann.

Það sé kannski ekki það sem stjórnmálamenn geri til þess að auka vinsældir sínar.

„En ef það á að vera einhver alvara á bak við það að lækka verðbólgu þá eru þetta tvennt einföldustu leiðirnar. Ég þarf ekkert að vera prófessor í fjármálum til þess að vita þetta, þetta vita flestir.“

Besta leiðin sé að takmarka ríkisumsvif.

„Að mínu mati ættu ríkisumsvif að vera ríkari þáttur í að halda stöðugleika hér,“ segir Már.

„Hvort við viljum ná verðbólgunni niður í 2,5 prósent velti ég bara fyrir mér, er það nauðsynlega eitthvert markmið sem við viljum halda?“

Þá bætir hann við að stýrivextir séu háir á sama tíma og hagvöxtur sé undir meðallagi og atvinnuleysi meira en gengur og gerist.

„Hér er engin þensla að eiga sér stað. Samkvæmt þessum mælikvörðum ætti ríkisstjórnin eiginlega að vera frekar að gefa í; frekar draga úr aðhaldi. En ef markmiðið er að ná verðbólgu þá eru það bara mjög almennar aðhaldsaðgerðir.“