„Þið þurfið stærri bát“

Eftir að hafa séð hákarlinn í návígi í fyrsta sinn í Ókindinni (e. Jaws, 1975) sagði lögreglustjórinn Brody „þið þurfið stærri bát.” Þó að þjóðaratkvæðið um ESB viðræður snúist ekki um endanlega afstöðu til aðildar, þá snýst hún um hvort við viljum leggja mat á hvort ekki væri ráðlegt að vera í stærri bát.

Eins og fyrirsjáanlegt var hefur gætt töluverðrar upplýsingaóreiðu í aðdraganda þjóðaratkvæðisins og erfitt getur verið fyrir kjósendur að átta sig á hvað er verið að kjósa um. Margir andstæðingar ESB aðildar hafa haldið því fram að já-atkvæði jafngildi samþykki fyrir inngöngu í Evrópusambandið. Þannig hefur svissneskur fyrrverandi forseti EFTA dómstólsins haldið því fram að ef aðildarviðræður hefjast í kjölfar þjóðaratkvæðis geti Ísland verið fast í neti ESB. Þetta stangast á við raunveruleikann, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Norðmenn hafa í tvígang farið í gegnum aðildarviðræður við ESB en kjósendur síðan hafnað aðildarsamkomulagi með litlum meirihluta í þjóðaratkvæði (53.5% 1972 og 52.2% 1994). Eins hafa Bretar bæði gengið í ESB (1973 ásamt Dönum og Írum) og úr sambandinu (með 51.9% meirihluta í þjóðaratkvæði 2016). Staðreyndin er því að aðildarferli (og jafnvel aðild!) er ekki það krókódílsgin sem nei-sinnar vilja vera láta.

Strategískir valkostir

Þjóðaröryggisstefna Íslands rammar in frumskyldur stjórnvalda, sem eru að tryggja sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna, varnir landsins og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins.

Það þýðir jafnframt að stjórnvöld verða á hverjum tíma að vera á varðbergi gagnvart hættum sem og tækifærum sem geta haft áhrif á þessa þætti og meta stöðugt hvaða úrræði geti reynst okkur best. Engum dylst að töluvert rót er á skipan heimsmálanna nú um stundir. Rússar reka umfangsmikið landvinningastríð í Evrópu, Bandaríkin hafa gjörbeytt um stefnu í jafnt utanríkis- og innanríkismálum, og alræðisríkið Kína er á góðri leið með að verða stórveldi sem stendur jafnfætis eða framar Bandaríkjunum á mörgum sviðum. Þeir sem horfast ekki í augu við eða gera lítið úr þessum miklu straumhvörfum eru einfaldlega ekki að koma heiðarlega fram

Ljóst er að aðild að Evrópusambandinu býður upp á verulegan ávinning fyrir Ísland, bæði efnahagslegan og hvað varðar aukið öryggi. Án þess að fara yfir það í löngu máli hér snýr það að aðgangi að evrópskri mynt (þegar skilyrðum EMU er náð), aðgangi að húsnæðislánum á evrópskum kjörum, uppbroti fákeppni á neytendamarkaði, stuðningi ESB vegna náttúruhamfara og sameiginlegu öryggisákvæði ESB þar sem aðildarríkjum er skylt að aðstoða ríki sem ráðist er á með öllum tiltækum ráðum.

Því liggur fyrir að já við endurupptöku aðildarviðræðna er ekki endanleg afstaða til aðildar og að aðild að ESB getur fært okkur töluverðan ávinning. Eins er ljóst að tilkostnaður við aðildarviðræður er einhver, en þó agnarsmár í hlutfalli við fyrirséðan heildarávinning af aðild ef ásættanlegir samningar nást. Stjórnvöld hafa metið svo að aðildarferlið muni kosta tæpa tvo milljarða, en ávinningur af aðild getur hlaupið á hundruðum milljarða árlega. Þetta þætti hvarvetna góð arðsemi fjárfestingar, þó að deila megi um keisarans skegg hvað varðar nákvæman efnahagslegan ávinning og framlög til ESB.

Að mínu viti væri því fullkomlega óábyrgt að láta ekki reyna á aðildarviðræður til þess að sjá hvort ásættanlegur samningur fæst, sérstaklega varðandi fyrirkomulag fiskveiða og landbúnaðar eins og vel þekkt er.

Staða heimsmálanna

Oft þykir manni sem valkosti kjósenda sé stillt um sem vali um óbreytt ástand um ókomna tíð eða aðild að ESB sem er í stöðugri þróun. Þetta er það sem í rökfræðinni kallast þetta falskt val, enda skilja flestir að í heimi sem er að ganga í gegnum miklar umbreytingar er ekki hægt að gera ráð fyrir að þær hafi engin áhrif hér á Íslandi. Spurningin er því miklu frekar hvort við viljum fást við þessar áskoranir ein eða í sambandi og samstarfi við 27 önnur Evrópuríki.

Ótvírætt er að öryggisógn stafar af blóðugu landvinningastríði Rússa í Evrópu þar sem hundruðir þúsunda liggja í valnum og óbreyttir borgarar þola umfangsmiklar eldflaugaárásir á hverri nóttu. Ekki er víst að það endi farsællega eða að hægt verði að komast hjá átökum við hervætt Rússland.

Rússar hafa ekki dregið dul á fæð sína á NATO og þeir hafa rekið umfangsmikla skemmdarverkaherferð í álfunni allt frá innrásinni 2022, fyrir utan tilraunir um lengra skeið til þess að hafa áhrif á kosningar og orðræðu í Evrópu og Bandaríkjunum. Evrópskir leiðtogar og leyniþjónustur í Evrópu og Bandaríkjunum telja þannig umtalsverða hættu á hernaðarátökum við Rússland á næstu árum, enda hafa NATO ríki sammælst um að stórefla eigin varnargetu.

Ef til takmarkaðra eða víðtækra átaka kæmi myndi Ísland óhjákvæmilega verða fyrir verulegum áhrifum. Viðskipti og aðfangaflutningar myndu raskast og okkur stafar ekki síður ógn af langdrægum drónum og eldflaugum Rússa en öðrum NATO ríkjum.

Stórar áskoranir framundan

Eðlilegt er að öryggisumræðan beinist mjög að mögulegum árásum Rússa á NATO ríki, áframhaldandi stuðningi við varnarbaráttu Úkraínu og jafvel vaxandi hernaðarmætti Kínverja, en á sama tíma eru fyrirsjáanlegar gríðarlega stórar breytingar á strategísku landslagi okkar.

Umræða um gervigreindarbyltinguna hérlendis virðist fyrst og fremst snúast um mikilvægi þess að grípa tækifæri og missa ekki af lestinni, en síður um mögulega víðtæk áhrif hennar á vinnumarkað, menntamál og lýðræði sem Forseti Íslands hefur þó tekið upp í framhaldi af þátttöku í helstu gervigreindarráðstefnu SÞ í síðasta mánuði.

Undirritaður hefur starfað fyrir stóru tæknifyrirtækin Meta (Facebook) og Google undanfarin átta ár m.a. við það sem kallað er „ábyrg gervigreind” og lýtur að því að horfa til mögulegra neikvæðra áhrifa af gervigreind. Í stuttu máli er gervigreindarbyltingin gríðarlega stórt viðfangsefni stjórnvalda og þar er ESB leiðandi á heimsvísu í því að gæta öryggis borgaranna, tryggja persónuvernd og veita stóru tæknirisunum einhverja viðspyrnu og aðhald. Ísland eitt og sér getur ekki haft nein áhrif á stefnu þessara fyrirtækja og hvernig hugbúnaður þeirra virkar.

Hin strategíska ógnin sem lítið er rætt um eru loftslagsbreytingar og margvísleg ruðningsáhrif þeirra. Umhverfisráðherra hefur skilgreint hættuna á hnignun eða hruni veltihringrásar Atlantshafsins (AMOC) sem eina alvarlegustu ógnina sem við stöndum frammi fyrir vegna loftslagsbreytinga. Það er vel, en þess utan eru framundan víðtæk öryggisáhrif af völdum loftslagsbreytinga, s.s. skertur aðgangur að mat og vatni, samkeppni um auðlindir, aukin spenna og átök, uppgangur vopnaðra öfga- og glæpahópa og fordæmalausir fólksflutningar þegar fólk flýr átök eða svæði sem verða ekki lengur góð til búsetu. Allar þessar áskoranir munu hafa áhrif á öryggisumhverfi Íslands, þó svo að hafstraumar verði okkur vonandi áfram hagfelldir.

Skipta gildi máli?

Ísland hefur skipað sér í hóp með lýðræðissinnuðum vesturlöndum allt frá stofnun lýðveldisins. Við gengum í Sameinuðu þjóðirnar við stríðslok og erum stofnaðilar að NATO. Grunngildi okkar kristallast í Mannréttindayfirlýsingu og Stofnsáttmála SÞ og Mannréttindasáttmála Evrópu. Með NATO aðildinni og í krafti tvíhliða varnarsamnings við Bandaríkin (BNA) sem á henni byggir höfum við grundvallað hernaðarlegt öryggi okkar.

Nú eru hins vegar verulegar blikur á lofti og Bandaríki Trump eru á óheillavænlegri vegferð frá fyrri utanríkisstefnu sem raungerist í því að virðing fyrir alþjóðalögum og mannréttindum er nú hverfandi. Ekki þarf að fjölyrða um hótanir þeirra gagnvart Grænlandi og Dönsku krúnunni, sem ganga vitanlega algerlega gegn Atlantshafssáttmálanum. Ef ríki utan NATO hefði viðlíka hótanir gagnvart aðildarríki myndi 4. grein sáttmálans vera virkjuð, en slíkt er ekki mögulegt þegar Bandaríkin eiga í hlut. Eins hafa stjórnvöld vestanhafs rekið harðvítugt tollastríð gegn Evrópuríkjum sem brýtur gegn 2. grein NATO samningsins.

En fjandskapur stjórnvalda í Washington einskorðast ekki við nágranna okkar, heldur hefur Trump sagt að ESB hafi hreinlega verið skapað til þess að klekkja á Bandaríkjunum. Það stenst vitanlega enga skoðun, en lýsir hug forsetans. Þessu er heldur ekki varpað fram í hálfkæringi, því að stuðningur við öfgaflokka í Evrópu er nú hluti opinberrar þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna, sem bergmálar vel fjandsamlega ræðu varaforsetans í Munchen 2025. Nú síðast hefur Trump-stjórnin sent bandalagsþjóðum sínum í NATO spurningalista þar sem spurt er um (krafist?) fylgispekt við utanríkisstefnu Bandaríkjanna, þ.m.t. ólöglegt stríð þeirra gegn Íran. Þó svo að varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna virðist virka vel eins og staðan er í dag, þá er Atlantshafsbandalagið óneitanlega í krísu og varnarsamningurinn byggir á aðild BNA að NATO sem Trump hefur ítrekað hótað að yfirgefa.

Stefna stjórnvalda í Washington er þannig í vaxandi andstöðu við ofangreind gildi sem liggja til grundvallar okkar samfélags og Evrópuríkja. Því kann svo að fara, þó aðgerðir BNA beinist ekki endilega gegn Íslandi, að það verði íslenskum stjórnvöldum óþægilegt eða ólíðandi að eiga í varnarsamstarfi við Bandaríkin. Það væri hið minnsta alvarleg værukærð ef stjórnvöld myndu ekki íhuga hvernig takmarka má áhættu ef þessi þróun haldur áfram. Hafandi rætt við embættismenn í fjölmörgum Evrópulöndum er ljóst að slík vinna fer nú þegar fram í evrópskum höfuðborgum.

Viljum við stærri bát?

Þegar undirritaður veltir fyrir sér hvernig skuli kjósa 29. ágúst er þetta samhelgi allt ofarlega í huga. Viljum við veðja á að okkar litla en fagra fley reynist vel í þeim ólgusjó sem framundan er í alþjóðamálum, svo ekki sé minnst á tæknibyltingu og ruðningsáhrif loftslagsbreytinga? Eða þurfum við kannski stærri bát eins og lögreglustjórinn á Amity-eyju sagði þegar stór hákarl gerði vart við sig.

Fyrir mig er því auðsvarað. Andspænis þessum áskorunum er hag okkar betur borgið í hópi líkt-þenkjandi þjóða, sem flestar eru nú þegar bandamenn okkar í NATO, að því gefnu að ásættanleg niðurstaða fáist úr aðildarviðræðum. Hef ég fulla trú á mínum fyrrverandi kollegum úr utanríkisráðuneytinu og stjórnarráðinu í heild þegar kemur að því að vinna að góðum samningi fyrir Íslands hönd.

Höfundur er hernaðarsagnfræðingur og gestafræðimaður við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands.