Sama fram­tíðar­sýn í Reykja­vík og Brussel

Það er athyglisvert hversu líkar áherslur er nú að finna í efnahags- og atvinnustefnu Íslands og Evrópusambandsins. Beggja vegna er talað um aukna framleiðni, öflugri nýsköpun, fjárfestingu í þekkingu og innviðum, einfaldara regluverk, hæfni til framtíðar og betri markaðsaðgang fyrirtækja.

Þetta er ekki tilviljun. Ísland og önnur Evrópuríki standa frammi fyrir sömu grundvallaráskorunum: harðnandi alþjóðlegri samkeppni, örri tækniþróun, orkuskiptum, skorti á sérhæfðu starfsfólki og þörf fyrir aukna framleiðni til að standa undir góðum lífskjörum og öflugri velferðarþjónustu.

Íslensk stjórnvöld samþykktu vorið 2026 Atvinnustefnu Íslands – Vaxtarplan til 2035. Þar er lögð áhersla á aukinn útflutning og vöxt atvinnugreina með mikla framleiðni, ásamt sterkari innviðum, vísindum og nýsköpun, færni til framtíðar, einföldun regluverks og auknum aðgangi að erlendum mörkuðum.

Nánast sömu hugtök eru nú í miðju efnahagsstefnu Evrópusambandsins.

Samkeppnishæfni komin í forgrunn í Evrópu

Með skýrslu Mario Draghi um samkeppnishæfni Evrópu árið 2024 varð skýrari en áður sú pólitíska niðurstaða að Evrópa þyrfti að auka framleiðni, hraða nýsköpun og auðvelda fyrirtækjum að vaxa ef hún ætlaði að halda í við Bandaríkin og Kína.

Framkvæmdastjórn ESB fylgdi þessari greiningu eftir með Competitiveness Compass í janúar 2025. Þar eru þrjú meginverkefni skilgreind: að minnka nýsköpunarbilið, tengja kolefnishlutleysi við samkeppnishæfni og draga úr því hversu háð Evrópa er öðrum ríkjum. Jafnframt er lögð áhersla á einfaldara regluverk, dýpri innri markað, betra aðgengi að fjármagni og menntun, hæfni og góð störf.

Samkeppnishæfni er því ekki lengur skilgreind eingöngu út frá kostnaði fyrirtækja. Hún snýst einnig um þekkingu, rannsóknir, orku, stafræna getu, mannauð og hæfni samfélaga til að laga sig að breytingum.

Þar liggur bein tenging við íslensku atvinnustefnuna til 2035.

Þekking og færni eru ekki jaðarmál

Fyrir vinnumarkaðinn skiptir máli að mannauður og menntun séu ekki meðhöndluð sem aukaatriði.

Evrópusambandið hefur gert þetta að sérstökum þætti samkeppnisstefnu sinnar með svonefndu Union of Skills. Markmiðið er meðal annars að efla grunn- og sérhæfða færni, símenntun og endurmenntun, bæta hreyfanleika menntunar og starfsréttinda og gera Evrópu betur í stakk búna til að laða að og halda í sérhæft starfsfólk.

Þarna fer evrópska framtíðarsýnin vel saman við íslensku atvinnustefnuna.

Ef Ísland ætlar að fjölga störfum í atvinnugreinum með mikla framleiðni verður ekki hjá því komist að fjárfesta í fólkinu sem á að skapa verðmætin. Það þarf vísindafólk, heilbrigðisstarfsfólk, verkfræðinga, kennara, sérfræðinga í upplýsingatækni, hönnuði og fólk með fjölbreytta háskólamenntun.

Slík hæfni verður byggð upp með menntun, rannsóknum, starfsþróun og símenntun og með starfsumhverfi sem gerir Íslandi kleift að halda í sérhæft fólk og laða fleiri til landsins.

Ísland er þegar hluti af þessari vegferð

Hér þarf þó að gæta nákvæmni í umræðunni um Evrópusambandið.

Ísland stendur ekki utan evrópsks rannsókna- og menntasamstarfs. Í gegnum EES-samninginn og þátttöku í samstarfsáætlunum tekur Ísland þegar þátt í mikilvægum verkefnum á borð við Horizon Europe og Erasmus+. Þær hafa skapað íslenskum háskólum, rannsóknastofnunum, fyrirtækjum, nemendum og vísindafólki mikilvæg tækifæri.

Það væri því of einfalt að halda því fram að ESB-aðild ein og sér opnaði dyr að evrópsku rannsóknasamstarfi sem nú væru lokaðar.

En þróunin vekur stærri spurningu. Efnahagsstefna ESB snýst í vaxandi mæli ekki aðeins um reglur innri markaðarins, sem Ísland tekur að stórum hluta upp í gegnum EES, heldur einnig um sameiginlega fjármögnun, iðnaðarstefnu, fjárfestingar, opinber innkaup og stefnumótandi stuðning við ákveðnar atvinnugreinar. Slík úrræði falla ekki sjálfkrafa undir EES-samninginn.

Þar getur munurinn á EES-aðild og ESB-aðild orðið mikilvægari á næstu árum.

Græn umskipti og atvinnustefna

Sama þróun sést í loftslagsmálum.

Með Clean Industrial Deal hefur ESB tengt saman kolefnislosun, orkuverð, iðnaðaruppbyggingu og samkeppnishæfni. Markmiðið er ekki aðeins að draga úr losun heldur jafnframt að byggja upp framleiðslu, hreintækni og góð störf innan Evrópu. Áhersla er á fjárfestingar, ódýrari og hreinni orku, nýsköpun og færni starfsfólks.

Þetta ætti að hljóma kunnuglega á Íslandi.

Við búum yfir endurnýjanlegri orku, mikilli menntun, öflugum stafrænum innviðum og atvinnugreinum þar sem þekking og tækni geta skapað mikil verðmæti. Ef atvinnustefna Íslands til 2035 á að skila árangri þarf að nýta þessa styrkleika til að auka framleiðni og fjölga verðmætum störfum.

Íslensk atvinnustefna og evrópsk samkeppnisstefna stefna því að verulegu leyti í sömu átt.

Samkeppnishæfni má ekki verða annað orð yfir lakari réttindi

Samkeppnishæfni má þó ekki skilgreina of þröngt.

Einföldun regluverks getur verið bæði nauðsynleg og skynsamleg. Óþarfa tvíverknað, óskýra stjórnsýslu og kostnaðarsamar málsmeðferðarreglur á að endurskoða. En einföldun er ekki það sama og að veikja efnisleg réttindi.

Þetta á sérstaklega við um vinnurétt, jafnréttismál, vinnuvernd og réttindi launafólks. Mörg réttindi sem leiða af evrópskum rétti eru lágmarksréttindi og gera beinlínis ráð fyrir því að ríki og aðilar vinnumarkaðarins geti tryggt ríkari vernd. Ný samkeppnisstefna ESB felur ekki í sér að félagsleg réttindi séu lögð til hliðar; framkvæmdastjórnin tengir sjálf samkeppnishæfni við menntun, hæfni og góð störf.

EES opnar markaðinn — en leysir ekki allt

Íslensk stjórnvöld bera sjálf ábyrgð á stórum hluta þeirra verkefna sem atvinnustefnan til 2035 setur á dagskrá.

Evrópusambandið byggir ekki íslenska raforkuinnviði. EES-samningurinn styttir ekki sjálfkrafa leyfisferla, menntar fleiri sérfræðinga eða tryggir skilvirka stjórnsýslu. Þetta eru íslensk verkefni.

En ytra umhverfið skiptir líka máli.

EES-samningurinn tryggir íslenskum fyrirtækjum víðtækan aðgang að innri markaði Evrópu og sameiginlegar leikreglur á mörgum sviðum. Hann tryggir hins vegar ekki sjálfkrafa aðgang að öllum þeim fjármunum, stuðningskerfum og pólitísku úrræðum sem ESB er nú að byggja ofan á innri markaðinn.

Umræðan um framtíðartengsl Íslands við Evrópusambandið snýst því sífellt minna um það eitt hvaða reglur við þurfum að taka upp. Hún snýst einnig um hvar við viljum sitja þegar ákvarðanir eru teknar og hvaða aðgang við viljum hafa að þeim tækjum sem eiga að móta evrópskt atvinnulíf næstu áratugi.

Sama verkefnið til 2035

Atvinnustefna Íslands til 2035 og ný samkeppnisstefna Evrópusambandsins segja í grunninn sömu sögu.

Framtíðarhagsæld verður ekki tryggð með því að vinna fleiri klukkustundir eða keppa fyrst og fremst á verði. Hún verður byggð á meiri framleiðni, nýsköpun, vísindum, tækni, góðum innviðum og menntuðu fólki.

Fyrir háskólamenntað fólk og aðra hópa á vinnumarkaði er því mikið undir.

Spurningin um stöðu Íslands í Evrópu snýst ekki aðeins um stofnanir í Brussel eða framlag í sameiginlega sjóði. Hún tengist stærri spurningu um hvernig Ísland ætlar að skapa verðmæt störf, verja kaupmátt, byggja upp þekkingu og standa undir öflugri velferðarþjónustu til framtíðar.

Við höfum þegar ákveðið hvert við viljum stefna með atvinnustefnunni til 2035.

Nú þurfum við líka að ræða af alvöru hvaða staða Íslands í Evrópu styður best við þá framtíðarsýn.

Höfundur er ábyrgðarmaður vefsins esbresso.is, sem fjallar á skýran og hlutlausan hátt um tengsl Íslands við Evrópusambandið.