Hverjir óttast Evrópu­sam­bandið?

Umræðan um aðild Íslands að Evrópusambandinu snýst gjarnan um fullveldi. Við heyrum um yfirráð yfir auðlindum, sjálfstæði þjóðarinnar og hættuna á því að ákvarðanir færist frá Reykjavík til Brussel.

Þetta eru réttmætar spurningar. En það er önnur spurning sem við ættum líka að þora að spyrja:

Hverjir hafa mest að tapa ef Ísland verður hluti af stærra regluverki þar sem gagnsæi, samkeppni og sameiginlegar leikreglur ráða ríkjum?

Sú spurning er ekki síst áhugaverð þegar reynsla Breta af Brexit er skoðuð.

Brexit og peningarnir

Ein þeirra skýringa sem settar hafa verið fram á stuðning hluta bresku efnahagselítunnar við Brexit er að Evrópusambandið hafi á þessum tíma verið að herða verulega reglur um fjármál, skattaundanskot, peningaþvætti og gagnsæi um eignarhald.

Það væri rangt að halda því fram að þetta hafi verið „ástæðan fyrir Brexit“. Orsakir Brexit voru margar: innflytjendamál, fullveldissjónarmið, áratugalöng tortryggni gagnvart Evrópusamstarfinu, átök innan Íhaldsflokksins og óánægja hluta þjóðarinnar með stjórnmála- og efnahagskerfið.

En tímasetningin er engu að síður athyglisverð.

Árið 2015 samþykkti ESB fjórðu peningaþvættistilskipunina. Með henni var meðal annars gerð krafa um að upplýsingar um raunverulega eigendur fyrirtækja væru varðveittar í miðlægum skrám. Markmiðið var beinlínis að gera erfiðara að fela hver raunverulega ætti eða stjórnaði fyrirtækjum á bak við flókin félagaform.

Í janúar 2016 lagði framkvæmdastjórn ESB síðan fram tillögu að tilskipun gegn skattasniðgöngu. Hún varð að Anti-Tax Avoidance Directive, ATAD, í júlí sama ár. Þar voru meðal annars settar reglur gegn tilfærslu hagnaðar til lágskattaríkja, misnotkun vaxtafrádráttar og annarri ágengri skattaskipulagningu.

Svo komu Panama-skjölin.

Þau sýndu almenningi með áður óþekktum hætti hvernig aflandsfélög, leynd eignatengsl og flókin fyrirtækjakerfi gátu verið notuð til að fela eignir og fjármuni.

Framkvæmdastjórn ESB svaraði með frekari aðgerðum. Í júlí 2016, skömmu eftir Brexit-atkvæðagreiðsluna, sagði framkvæmdastjórnin beinlínis að meira þyrfti að gera gegn skattaundanskotum, skattasniðgöngu og umfangsmikilli leynd fjármuna sem Panama-skjölin hefðu afhjúpað.

Evrópusambandið var með öðrum orðum að færast í ákveðna átt.

Meira gagnsæi.

Meiri rekjanleiki fjármuna.

Skýrari upplýsingar um raunverulega eigendur fyrirtækja.

Sjálfvirkari upplýsingaskipti milli skattyfirvalda yfir landamæri.

Og minni möguleikar fyrirtækja og auðugra einstaklinga á að nýta glufur milli ríkja.

Það þarf ekki mikla samsæriskenningu til að átta sig á því að slík þróun hentar sumum betur en öðrum.

Og þá komum við heim

Þegar umræðan um Evrópusambandið hefst á Íslandi gerist merkilegur hlutur.

Sumir af öflugustu efnahagslegu hagsmunaaðilum landsins verða skyndilega ákaflega uppteknir af fullveldi almennings.

Við eigum að óttast Brussel.

Við eigum að verja auðlindirnar „okkar“.

Við megum ekki missa stjórn á fiskimiðunum „okkar“.

En þá langar mig alltaf að spyrja:

Hvern á við þegar sagt er „okkar“?

Íslenska þjóðin á fiskveiðiauðlindina samkvæmt lögum. En rétturinn til að nýta hana er að verulegu leyti í höndum tiltölulega fárra fyrirtækja.

Það er því fullkomlega eðlilegt að stórir hagsmunaaðilar í sjávarútvegi verji það kerfi sem þeir starfa innan. Það væri nánast undarlegt ef þeir gerðu það ekki.

En hagsmunir þeirra eru ekki sjálfkrafa þeir sömu og hagsmunir íslensks almennings.

Þarna liggur kjarni málsins.

Fullveldi hverra?

Við tölum stundum um fullveldi eins og það sé einfalt fyrirbæri. Annaðhvort sé það í Reykjavík eða Brussel.

Raunveruleikinn er flóknari.

Ríki getur verið formlega fullvalda en samt látið gríðarlega efnahagslega hagsmuni fárra aðila móta stjórnmál sín.

Það má því spyrja hvort fullveldi almennings aukist endilega við það eitt að allar reglur séu settar innanlands.

Ef fámennur hópur hefur nægilegt efnahagslegt afl til að hafa veruleg áhrif á stjórnmál, fjölmiðla og opinbera umræðu getur „íslenskt fullveldi“ í framkvæmd orðið að nokkuð öðru en fullveldi íslensks almennings.

Þetta er ástæða þess að samanburðurinn við Brexit er áhugaverður.

Ekki vegna þess að Bretland og Ísland séu eins.

Ekki vegna þess að allir sem eru á móti ESB séu að verja eigin fjárhagslega hagsmuni.

Og alls ekki vegna þess að engin góð rök séu til gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þau eru til og þau eiga að heyrast.

Heldur vegna þess að við eigum alltaf að vera tortryggin þegar þeir sem hafa mest völd í núverandi kerfi segja okkur að breytingar á kerfinu séu hættulegar almenningi.

Hagsmunir eru ekki rök

Það er mikilvægt að gera þennan greinarmun.

Útgerðarmaður má vera á móti ESB.

Bankamaður má vera á móti ESB.

Stórfyrirtæki má vera á móti ESB.

Verkalýðsfélag má vera á móti ESB.

Og einstaklingur sem hefur enga fjárhagslega hagsmuni af niðurstöðunni má vitaskuld vera á móti ESB.

En þegar stórir efnahagslegir hagsmunaaðilar taka virkan þátt í umræðunni eigum við að spyrja hvaða hagsmunir liggja að baki afstöðu þeirra.

Sama á auðvitað við um þá sem styðja aðild.

Það er ekki árás á lýðræðið.

Það er lýðræði.

Við eigum ekki að óttast samningaborðið

Stærsta mistökin í íslenskri Evrópuumræðu eru að mínu mati að við ræðum of oft um aðild eins og við séum þegar að greiða atkvæði um endanlegan aðildarsamning.

Það erum við ekki.

Spurningin er hvort við eigum að komast að því hvaða samningur stendur Íslandi raunverulega til boða.

Hvað getum við samið um varðandi sjávarútveg?

Hvað með landbúnað?

Hvað með gjaldmiðilinn?

Hvað með auðlindir?

Hvaða undanþágur eða aðlögunartíma væri hægt að fá?

Hver yrðu áhrifin á heimili, fyrirtæki, neytendur og íslenskt efnahagslíf?

Við vitum ekki svörin við öllum þessum spurningum fyrr en við semjum.

Og þar er staðan nú sérstaklega áhugaverð. Árið 2026 hefur ríkisstjórnin lagt til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fyrir Feneyjanefndina var tillagan lögð fram 6. mars 2026.

Það er ekki þjóðaratkvæðagreiðsla um að ganga í Evrópusambandið.

Það er spurning um hvort við eigum að finna út hvað stendur okkur til boða.

Það finnst mér erfitt að óttast.

Fylgjum peningunum

Brexit kennir okkur ekki að andstaða við Evrópusambandið sé alltaf sprottin af sérhagsmunum auðmanna.

Slík fullyrðing væri bæði ósanngjörn og röng.

En Brexit kennir okkur annað sem er miklu gagnlegra.

Þegar gríðarlegir efnahagslegir hagsmunir eru undir eigum við ekki eingöngu að hlusta á slagorðin. Við eigum líka að skoða hverjir fjármagna umræðuna, hverjir eiga fjölmiðlana, hverjir hafa aðgang að stjórnmálamönnum og hverjir hagnast mest á óbreyttu ástandi.

Við eigum með öðrum orðum að fylgja peningunum.

Það á jafnt við um fylgjendur og andstæðinga Evrópusambandsins.

Því kannski er mikilvægasta spurningin í komandi Evrópuumræðu ekki hvort við treystum Brussel.

Kannski er hún þessi:

Hverjum treystum við til að ákveða fyrir okkur hvort við megum yfirhöfuð sjá samninginn?

Ég vil sjá hann.

Síðan getur þjóðin ákveðið.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.