Lokum ekki dyrum

Ísland hefur frá stofnun lýðveldisins árið 1944 ávallt verið opið fyrir alþjóðlegu samstarfi og allir lýðræðisflokkar landsins verið sammála um það í gegnum tíðina. Það hefur verið grundvöllur íslenskrar utanríkisstefnu í 80 ár.

Þetta á við um aðild að SÞ, NATO, EFTA og EES sem rík samstaða er um milli allra stjórnmálaflokka í dag þrátt fyrir einhverjar flokkspólitískar deilur á sínum tíma.

Þjóðaratkvæðagreiðslan um að segja já eða nei við að hefja aðildarviðræður við ESB snýst um að skoða samningsniðurstöður þá og ef samningar nást. Það er hins vegar ekki sjálfgefið.

Helstu samningsmarkmið Íslands í þeim viðræðum eru í stuttu máli:

• Óskorað forræði Íslands yfir náttúruauðlindum landsins.

• Að Ísland hafi fullt forræði yfir sjávarauðlindinni og óskoraðan rétt til að stýra sókn í veiðistofna byggðri á sjálfbærri nýtingu, ráðgjöf sérfræðinga og veiðireynslu.

• Að Ísland muni alltaf eiga beina aðild að ákvörðunum um skiptingu veiða á deilistofnum sem veiðast í íslenskri landhelgi eða kunna að verða það.

• Að á Íslandi verði stundaður landbúnaður sem tryggi fæðu- og matvælaöryggi þjóðarinnar og jafnvægi í byggð landsins til framtíðar.

Með aðild að ESB opnast möguleikinn á að Ísland verði aðili að evrusvæðinu. Reynsla þeirra ríkja sem urðu aðilar að svæðinu í upphafi og síðar bættust við sýnir með mjög sterkum líkum að verði vextir og verðbólga þá marktækt hærri á Íslandi en á evrusvæðinu muni þau lækka eftir að ákvörðun um inngöngu á svæðið liggur fyrir. Það yrði til mikilla hagsbóta.

Varðandi möguleg neikvæð áhrif þess að þá verði ekki hægt að beita sjálfstæðri peningastefnu til mótvægis við áföll er rétt er að vekja sérstaka athygli á því að nú þegar er 70% fylgni í hagsveiflum milli Íslands og evrusvæðisins skv. skýrslu erlendra sérfræðinga fyrir fjármálaráðuneytið frá 29. maí sl. um valkosti Íslands í gjaldeyrismálum. Þetta er grundvallarbreyting frá þeim tíma þegar Ísland var einhæft fiskveiðihagkerfi.

Aðild að myntbandalagi ESB fylgir einnig aðgangur án gengisáhættu að næststærsta fjármálamarkaði heimsins sem mun lækka viðskiptakostnað íslenskra fyrirtækja. Einnig mun Seðlabanki Evrópu sjá um eftirlit með stóru íslensku bönkunum og vera í raun lánveitandi þeirra til þrautarvara. Allt þetta gerir mögulegt að koma á lánakerfi án verðtryggingar og með lægra vaxtastigi til frambúðar.

Fyrir ungu kynslóðina á Íslandi yrði þetta mikil breyting til batnaðar.

Spurningin er því einföld:

Vilt þú svara því játandi að þetta verði kannað?

Ég er þeirrar skoðunar að það sé í samræmi við íslenska lýðræðishefð frá stofnun lýðveldisins 1944 og grundvallarstefnu okkar í utanríkismálum allt frá þeim tíma að við segjum já.

Endanleg ákvörðun um mögulega inngöngu Íslands í ESB er síðan síðari tíma ákvörðun, og þá í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu, en aðeins þegar og ef viðunandi samningar nást að mati stjórnvalda.

Lýðræðislegra getur það ekki orðið.

Að segja nei er að mínu mati ávísun á óbreytt ástand. Hver vill það?

Með því sláum við einnig á útrétta hönd Evrópuþjóða, þ.a.m. þriggja frændþjóða okkar á Norðurlöndum, á mjög viðsjárverðum tímum þegar alþjóðakerfið er í uppnámi og venjur og hefðir í samskiptum þjóða eru ekki lengur virtar af stærsta lýðræðisríki heims.

Hvert sú þróun leiðir getur enginn sagt um með vissu á þessari stundu, en áframhaldandi lítilsvirðing Bandaríkjanna á fullveldi annarra þjóða og ófyrirsjáanleiki í samskiptum við rótgrónar vina- og bandalagsþjóðir og jafnvel næstu nágranna er vægast sagt alvarlegt umhugsunarefni.​

Reykjavík 20. ágúst 2026

Höfundur var stjórnarformaður Marel hf.1983-1988 og efnahagsráðgjafi Steingríms Hermannssonar forsætisráðherra 1988-1990