Um sam­eigin­leg verð­mæti og veik­leika stjórn­kerfisins

Ísland er eitt af auðugustu samfélögum heims mælt í landsframleiðslu á mann. Undir yfirborðinu liggur samt alvarlegur kerfislægur vandi: efnahagslegt vald og flækjustig viðskipta þróast hraðar en opinbert eftirlit, löggjöf og upplýsingagjöf skortir, sem er mjög alvarlegur vandi í stjórnkerfinu í dag.

Vandamálið er ekki fjárskortur. Vandamálið er skortur á sjálfstæðum, endurteknum mælingum — geta ríkisins til að sjá hvernig sameiginleg verðmæti, lekaáhætta og kerfisáhætta dreifast.

Sá vandi birtist á ólíkum liðum sem má ekki slá saman í eina árlega tölu: vanmæld auðlindarenta; skattgap sem var mælt 2005 en ekki endurtekið samræmt; hagnaðartilfærsla og milliverðlagning; stuðnings- og verndarkerfi; og stórframkvæmdir sem fara fram úr áætlunum.

Á sama tíma vaxa þarfir í innviðum og langtímaskuldbindingum heilbrigðiskerfisins osfv. Þetta er sami reikningurinn, ekki sami sjóðurinn — og engin stofnun dregur hann saman afstemmdan. Ríkið keyrir bara blindandi áfram á fullu gasi.

Lærdómur skýrslnanna

Rannsóknarskýrsla Alþingis 2010 sýndi að stærstu eigendur bankanna voru jafnframt meðal stærstu lántakenda. Þegar kerfið féll nam mismunur á bókfærðu og endurmetnu virði eigna rúmlega 7.000 milljörðum króna. Þetta er eignastofn við fall, ekki árlegur leki 2026. Lærdómurinn er getumunur: hraði og geta markaðarins langt fram úr eftirliti.

Skattsvikaskýrslan 2005 mat tekjutap á 8,5–11,5% af skatttekjum — sögulegt hlutfall, ekki gap ársins 2026. Aflands- og milliverðlagningarmat mældu uppsöfnun og eldri árleg bil. Ekkert af þessu kemur í stað árlegrar heildarmyndar, sem ríkissjóði vantar sárlega í dag. Bara keyrt með ríkissjóð á fullu gasi í blindni.

Auðlindarenta

Renta er umframávöxtun af takmarkaðri sameiginlegri auðlind umfram eðlilega ávöxtun á rekstrarfjármunum og vinnu. Ritrýndar mælingar benda til þess að hún hafi eftir 2008 numið um 16–19% af útflutningsverðmæti, eftir aðferð. Út frá því má reikna árlegt flæði á tugi milljarða; það er útreikningur, ekki opinber mæling 2026.

Af reiknaðri rentu skilar hluti sér til almennings í gegnum veiðigjöld og skatta. Hlutfallið ræðst af því hvað er talið með. Án árlegrar, opinnar mælingar verður umræðan deila um ágiskanir. Samþjöppun aflahlutdeilda er önnur stærð en árleg renta — dreifing yfirráða, ekki sami liður og mælingar vantar.

Landbúnaður

OECD metur stuðning við framleiðendur á Íslandi um 46–50% af vergum bútekjum — meira en þrefalt OECD-meðaltal. Um helmingur hefur verið markaðsverðs stuðningur: hærra innanlandsverð sem neytendur greiða. Beinn stuðningur kemur úr ríkissjóði. Þetta er ekki renta og ekki skattgap. Meta ber kerfið út frá fæðuöryggi, byggð og umhverfi — og út frá því hvort kostnaðurinn sé sýnilegur. Mælingar vantar.

Innviðir og framtíð

Frávik stórframkvæmda er verkefnareikningur. Nýi Landspítalinn sýnir endurteknar áætlunarhækkanir og seinkun; fórnarkostnaður er raunverulegur. Hann má ekki setja inn í eina „leka“-tölu með rentu og enn vantar heildstæðar mælingar og greiningar - rikissjóður bara blæðir.

Lífeyris- og umönnunarskuldbindingar eru að mestu núvirði, ekki útgjöld ársins. Öldrun getur aukið útgjöld um talsvert hlutfall af landsframleiðslu til 2050 — sviðsmynd, ekki staðreynd um „tapaða rentu“. Ef mælingar skortir þrengist svigrúmið til að mæta þessu án hærri skatta eða skerðingar, sem er staðan í dag.

Heildarmyndin

Gögnin leyfa ekki eina nákvæma árlega tölu yfir „tap þjóðarinnar“. Þau sýna ólíka liði á ólíkum einingum. Það sem má fullyrða er þetta: engin opinber stofnun mælir í dag heildarmyndina afstemmda — með öaðferð, óvissubili og skörun svo tvítalning komi ekki til. Án mælingar eru engin viðmið. Án viðmiða verða viðbrögðin deila um ágiskanir og fjármunir og stjórnarskrárbundnar skyldur ríkisins verða í lausu lofti.

Úrbætur

Alþingi ætti að lögfesta árlega, sjálfstæða Þjóðarverðmætaskýrslu sem birtir meðal annars: framtíðarskuldbindingar; skattgap; BEPS-áhættu; auðlindarentu og hlut þjóðarinnar; stuðnings- og verndarkostnað (aðskilið); frávik stórframkvæmda; og samþjöppun eignarhalds — auk afstemmingarkafla.

Skýrslan þarf greiningargetu þvert á stofnanir, með skýrri línu: mælingu og greiningu annars vegar; ákvarðanir og þvingun hins vegar, hjá þeim sem hafa til þess heimild. Sterkara ríki þarf ekki stærra ríki. Það þarf ríki sem sér, mælir og lútir lögum.

Niðurstaða

Vandamálið er ekki bændur, útgerð eða stakar hreyfingar. Það verður til þegar efnahagslegt vald einkarekstursins verður sterkara en stofnanir og upplýsingar sem eiga að gæta heildarinnar. Þá safnast verðmæti, aðgangur lokast og reikningurinn fellur á samfélagið — lærdómur hrunsins. Þangað förum við aftur fljótlega ef ekki er tekið í taumana - eins og staðan er í dag.

Ísland er auðugt. Við höfum ekki efni á því að vita ekki hvað kerfin kosta, né á því að þurfa annað hrun til að læra sömu lexíuna. Fyrsta skrefið er mæling. Næsta er geta. Þriðja er ábyrgð.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.