SFS, hags­munir og sann­leikurinn

Það dylst engum að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS), með löglærða framkvæmdastjóra sinn í stafni, eru mótfallin öllum tilraunum til að færa íslenskt efnahagslíf nær Evrópusambandinu. Reyndar má velta fyrir sér hvort sú stefna sé frekar mótuð með hliðsjón af hagsmunum atvinnugreinarinnar sjávarútvegs eða eigenda sjávarútvegsfyrirtækjanna. Það sem gæti hentað eigendum er ekki endilega það sem ýtir undir hagfellda þróun atvinnugreinarinnar. Frétt í Fiskifréttum frá 5. mars í ár varpar ljósi á málið (https://fiskifrettir.vb.is/islensk-fiskvinnsla-i-storhaettu/). Í fyrirsögn er því haldið fram að um 50.000 tonn séu flutt út lítt- eða óunnin árlega. Stórir miðlarar kaupa mikið magn á fiskmörkuðum væntanlega í umboði erlendra vinnslufyrirtækja. Í fréttinni er því haldið fram að kvótalausar vinnslur á Íslandi berjist í bökkum vegna þess að þær geta ekki borgað sama verð og erlendu aðilarnir borga. Ástæðan er að tollar á fiskafurðum inn í ESB fara eftir vinnslustigi, enginn tollur af óunnum fiski, og að jafnaði stighækkandi eftir vinnslustig. Nú kann vel að vera að það sé dýrara að vinna fisk á Íslandi en í Póllandi. Tollar á vörur unnar á Íslandi auka þá enn á samkeppnisforskot erlendu vinnslunnar. Það er engum blöðum um það að fletta að tollaumhverfið takmarkar þróunarmöguleika lítilla kvótalausra vinnslufyrirtækja. Þannig eiga og reka Samherji og Vinnslustöðin eigin vinnslufyrirtæki í ýmsum Evrópulöndum. Eðlilega þarf ekki að greiða toll af vöru sem fullunnin er í þessum vinnslustöðum og seld innan ESB. Kjósi íslensku eigendurnir að vinna íslenskan óunnin fisk í eigin vinnslustöð í ESB njóta þeir hlutdeildar í þeirri virðisaukningu sem þannig verður til en hlutdeild íslensks vinnuafls í vinnslunni er takmarkað. Í þessu tilfelli fara hagsmunir eigenda stæstu sjávarútvegsfyrirtækjanna ekki endilega saman við hagsmuni sjávarútvegsins sem atvinnugreinar á Íslandi.

Sérlausn Noregs í aðildarsamningi 1994

Noregur, Svíþjóð, Finnland og Austurríki gerðu aðildarsamning við ESB árið 1994. Í þeim samningi er m.a. fjallað um hlutdeildir strandríkjanna þriggja í veiðum úr sameiginlega nýttum fiskistofnum. Í grein í Morgunblaðinu 29. júní s.l. fór einn norsku samningamannanna, Torben Foss, sem var sviðsstjóri sjávarútvegs í norska atvinnuvegaráðuneytisins 1990-1999, yfir innihaldið í samningnum hvað aflahlutdeildir Noregs varðaði. Í greininni segir hann m.a.: „Í upphafi er rétt að undirstrika að Ísland mun ekki tapa ráðstöfunarrétti þeim fiskveiðiauðlindum sem það nýtir nú þegar. Ísland mun væntanlega beita sömu aðferð og Noregur, Svíþjóð og Finnland gerðu í aðildarviðræðunum 1994. Þar voru hlutdeildir þessara landa í hinum ýmsu veiðistofnun tilgreindar í sjálfum aðildarsáttmálanum. Frá lagalegum sjónarhóli jafngildir það þinglýsingu eignarréttinda. Þessi eignarréttindi hafa sama lagalega gildi og ESB-sáttmálinn. Önnur aðildarríki ESB geta engu þar um breytt nema með samþykki Íslands. Skiptir engu hversu mörg ríkin eru, án samþykkis Íslands yrðu ekki gerðar breytingar á hlutdeildunum. Orðræðan um að ný aðildarríki ESB eigi á hættu að tapa veiðiréttindum sem þau hafi haft er ósönn og röng. Hlutdeildir hvers lands um sig Finnlands, Svíþjóðar og Noregs í veiðum þeirra fiskistofna sem þau nýttu var felldur inn í sameiginlegan aðildarsamning þjóðanna sbr. greinar 44, 94 og 121, en þar er tilgreind hundraðshlutfall

hverrar þjóðar í leyfilegum hámarksafla (TAC) viðeigandi veiðistofna með þriggja aukastafa nákvæmni! Þessi ákvæði standa nú gagnvart Finnlandi og Svíþjóð óbreytt frá því sem var fyrir 30 árum síðan.“ Þess má geta að það var Torben sem átti hugmyndina um að tilgreina aflahlutdeildir Noregs í texta aðildarsamningsins og gefa þeim þar með stjórnskipulegt vægi „jafnfætis æðstu réttarheimildum ESB-réttarins“ og setja þær þar með skör hærra en t.d. regluna um hlutfallslegan stöðugleika.

Þessi lýsing féll ekki vel að sögunni sem SFS og framkvæmdastjórinn höfðu spunnið upp. Inntak þeirrar sögu er með orðum framkvæmdastjórans: „Sameiginleg fiskveiðistefna ESB átti að gilda um Noreg við inngöngu og úthlutun heimilda þar með í samræmi við gildandi reglur.“ Frásögn Torbens segir allt aðra sögu. Við þessu bregst framkvæmdastjórinn m.a. færslu á Facebook með fullyrðingunni: “Aðildarsamningurinn kvað því ekki á um að hlutdeildin skyldi vera fastsett eða að hún skyldi ákveðin samkvæmt reglunni um hlutfallslegan stöðugleika.” Fullyrðingin er áréttuð í sjónvarpsþættinum Spursmál 5.8.2026 þar sem framkvæmdastjórinn lætur fyrst að því liggja og fullyrðir síðan að Torben Foss, fari með rangt mál um innihald þess samnings sem hann átti sinn afgerandi þátt í að móta og ná fram! (https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/08/06/eg_verd_bara_ad_leidretta_thetta/). Torben Foss var lykilmaður í samninganenfnd Noregs við ESB árið 1994 og gengdi auk þess mikilvægu embætti í sjávarútvegsráðuneytinu. Með þessum orðum ræðst framkvæmdastjórinn harkalega að starfsheiðri embættismannsins og lögfræðingsins Torbens Foss og gerir lítið úr lögfræðilegu framlagi hans til samningslausnarinnar sem Norðmenn náðu árið 1994. Þessi lögfræðilega hugmyndavinna Torbens er þó ekki ómerkilegri en svo að hún hefur gagnast bæði Finnum og Svíum vel eins og rakið er hér að ofan.

Framkvæmdastjórinn og prófessorarnir þrír

Víkur þá sögu að álitsgerð þriggja lagaprófessora við Háskólann í Reykjavík með deildarforsetann Dr. Gunnar Þór Pétursson í broddi fylkingar um forræði á náttúruauðlindum í ljósi reglna Evrópuréttar. Álitsgerðin er samin að beiðni ríkisstjórnar Íslands. Í þeim kafla álitsgerðarinnar sem fjallar um sjávarauðlindina segir orðrétt:

„Í aðildarviðræðum Noregs, Svíþjóðar og Finnlands við ESB árið 1994 voru hlutdeildir þessara landa af leyfilegum hámarksafla (TAC) í hinum ýmsu veiðistofnum tilgreindar í sjálfum aðildarsáttmálanum, bæði sem fastur kvóti og hlutdeild. Færu íslensk stjórnvöld fram á að svipuð leið yrði farin að því er varðar hlutdeild í deilistofnum á Íslandsmiðum yrði að gæta þess sérstaklega að hlutdeild Íslands í deilistofnum héldist, jafnvel þó að reglunni um hlutfallslegan stöðugleika yrði á einhverjum tímapunkti breytt á vettvangi Sambandsins.“ (bls 101).

Í kafla 8.3 í álitsgerðinni er kveðið á um lögformlega stöðu aðildarsamnings:

“Aðildarsamningur hefur stjórnskipunarlegt vægi sem setur hann jafnfætis æðstu réttarheimildum ESB-réttarins – það hefur áhrif á stöðu hans og beitingu til frambúðar – verður ekki haggað o.s.frv. án samþykkis allra ríkjanna þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði. Þetta er grundvallaratriði þegar kemur að undanþágum og hvernig þær eru

búnar í aðildarsamningi, sérstaklega hvað varðar ótímabundnar (verulegar) undanþágur.”

Höfundar álitsgerðarinnar eru þannig fullkomlega á sama máli og Torben Foss, og á öndverðum meiði við framkvæmdastjóra SFS, varðandi réttaráhrif ákvæða í aðildarsamningi Noregs, Svíþjóðar, Finnlands og Austurríkis hvað varðar hlutdeild Noregs í leyfilegum hámarksafla úr hinum ýmsu veiðistofnum.

Morgunblaðið leitar eftir viðbrögðum framkvæmdastjóranum við álitsgerð prófessoranna þriggja. Framkvæmdastjórinn slær því föstu að:

“„… ný lögfræðileg álitsgerð þriggja lagaprófessora sýni(r) að ekki (er) raunhæft að gera ráð fyrir varanlegum undanþágum frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.“”

Svarið er þvert á þær niðurstöður sem raktar eru að ofan og sömuleiðis þvert á kafla 8.4 í álitsgerðinni sem ber heitið “Aðildarsamningar – dæmi um undanþágur, sérlausnir, öryggisákvæði og yfirlýsingar” þar sem prófessorarnir 3 rekja fjölda dæmi um allt þetta og taka fram að ekki sé um tæmandi yfirlit að ræða. Prófessorarnir mótmæltu túlkun framkvæmdastjórans (og eftir atvikum Morgunblaðsins) á hógværan hátt í sérstakri yfirlýsingu þar sem segir m.a.: “Á forsíðu Morgunblaðsins í dag (22.8.2026) segir: „Þrír lagaprófessorar telja engar undanþágur í boði við aðild“. Þessi frétt er ósönn og ekki í samræmi við álitsgerð okkar. Hér er verið að vísa í álitsgerð sem unnin var að beiðni forsætisráðuneytisins.”

Lokaorð

Framkvæmdastjórinn heldur því fram að Torben Foss kunni ekki skil á innihaldi einhvers mikilvægasta samnings sem hann átti þátt í að móta á starfsferli sínum. Þessu til viðbótar gerir framkvæmdastjórinn tilraun til að gefa falska mynd af niðurstöðum lagaprófessoranna þriggja. Spurningar vakna um hvort það sé svo mikilvægt að hindra að almenningur geti “skoðað í pakkann” að það megi gera atlögu að starfsheiðri erlendra og innlendra sérfræðinga með brigslum um ósannindi og/eða með “skapandi” túlkun á niðurstöðum þeirra.

Höfundur er prófessor emerítus í hagfræði.