Stríð ESB gegn jöfnuði og vel­ferð

Átta dæmi sem sýna hvernig stofnanir ESB og evrópski seðlabankinn stilla aðildarríkjum upp við vegg til þess að krefjast stórfellds niðurskurðar velferðarmála í skiptum fyrir aðstoð og neyðarlán. Oftar en ekki þegar áföll dynja yfir. Dæmin sýna að ESB er ekki hlutlaust bandalag sem vinnur að því að verja hagsmuni og stöðu almennings eins og mætti stundum skilja á umræðunni. Aðild að ESB myndi ekki aðeins færa landinu tækifæri heldur ekki síður áskoranir. Þar ráða bankar, stórfyrirtæki og fjármálaöfl miklu rétt eins og í íslensku samfélagi.

Lettland 2009: Laun lækkuð til að verja gengið

Lettland var ekki komið með evru þegar fjármálakreppan skall á 2008, en á þeim tíma var gengi latsins bundið við hana. Stjórnvöld vildu halda genginu stöðugu og þurftu á lánum að halda til að forða bankakerfinu og ríkissjóði frá falli. Evrópusambandið lofaði Lettlandi allt að 3,1 milljarði evra, en hélt eftir greiðslu upp á 1,2 milljarða þar til þingið hafði samþykkt ný fjárlög sem fólu í sér lægri laun opinberra starfsmanna, fækkun starfa, skattahækkanir og skerðingu lífeyris og bóta.

Þetta er það sem er kallað innri gengisfelling. Gengi gjaldmiðilsins var haldið uppi, en lífskjör tóku á sig höggið á annan hátt. Reikningurinn birtist í lægri launum, niðurskurði og atvinnuleysi. Landsframleiðslan dróst saman um nærri fjórðung og stórir hópar fólks fluttu úr landi. Lettar kusu vissulega þingið sem samþykkti niðurskurðinn. En þegar milljarðagreiðslum er haldið eftir með þessum hætti er spurningin ekki hvort skera eigi niður heldur hvar.

Írland 2010: Lífæð bankanna bundin við niðurskurðaráætlun

Írsk stjórnvöld höfðu sjálf gert mistök þegar þau ábyrgðust skuldir bankanna haustið 2008. Tveimur árum síðar voru bankarnir orðnir háðir lánum frá evrukerfinu en ríkisstjórnin vildi komast hjá því að sækja um formlega aðstoð frá ESB og AGS. Þá sendi Jean-Claude Trichet, forseti Seðlabanka Evrópu, írska fjármálaráðherranum bréf sem síðar var birt. Skilaboðin voru að stuðningur við írska banka yrði bundinn samþykkt ríkisstjórnarinnar á kröfunum og tryggingu fyrir fullri endurgreiðslu neyðarlánanna.

Írska þingið tók því ekki afstöðu við venjulegar aðstæður heldur undir miklum þrýstingi. Niðurstaðan var 67,5 milljarða evra lán, auk eigin framlags Íra, endurfjármögnun bankanna og langvarandi niðurskurður fyrir alla aðra. Tap bankakerfisins var að miklu leiti fært yfir á ríkissjóð þótt eigendur víkjandi skuldabréfa hafi einnig tapað.

Spánn 2011: Skuldabréfakaup í skiptum fyrir niðurskurð

Sumarið 2011 hækkuðu vextir af spænskum ríkisskuldum hratt. Ríkisstjórn José Luis Rodríguez Zapatero vildi að Seðlabanki Evrópu keypti spænsk skuldabréf til að róa markaðinn. Hinn 5. ágúst kom Jean-Claude Trichet aftur við sögu þegar hann ásamt seðlabankastjóra Spánar sendi Zapatero trúnaðarbréf. Krafist var breytinga á kjarasamningum, að dregið yrði úr vísitölutengingu launa, að starfslokagreiðslur yrðu lækkaðar, og bindandi útgjaldareglur yrðu hertar.

Zapatero svaraði daginn eftir, lofaði aðgerðum og óskaði eftir stórfelldum skuldabréfakaupum. Skömmu síðar breytti spænska þingið stjórnarskránni í flýti.

Grikkland 2011: Hætt við þjóðaratkvæðagreiðslu

George Papandreou forsætisráðherra Grikklands tilkynnti haustið 2011 að Grikkir fengju að greiða atkvæði um nýjan skuldasamning við ESB og AGS en samningnum fylgdi mikill niðurskurður. Viðbrögðin frá Evrópu létu ekki á sér standa. Angela Merkel og Nicolas Sarkozy kölluðu Papandreou á fund í Cannes og sögðu honum að kosningin yrði þá að snúast um hvort Grikkland yrði áfram í evrunni eða ekki. Jafnframt yrði næstu greiðslu úr neyðarláninu, átta milljarðar evra sem ríkið þurfti nauðsynlega á að halda, sett í bið þar til óvissunni lyki.

Papandreou hætti við þjóðaratkvæðagreiðsluna og sagði skömmu síðar af sér. Við tók samsteypustjórn undir forystu Lucas Papademos, fyrrverandi varaforseta Seðlabanka Evrópu. Stjórnin fékk þingið til að samþykkja skilyrðin, og tryggði framgang neyðarlána í skiptum fyrir lækkun lágmarkslauna, eftirlauna, og frekari niðurskurð ríkisútgjalda.

Ítalía 2011: Stuðningur í skiptum fyrir einkavæðingu

Á Ítalíu sjáum við svipað mynstur. Trichet og Mario Draghi, þáverandi seðlabankastjóri Ítalíu, sendu ríkisstjórn Silvios Berlusconi bréf þar sem krafist var niðurskurðar, einkavæðingar, breytinga á kjarasamningum, rýmri heimilda til uppsagna og stjórnarskrárbundinnar fjárlagareglu. Á sama tíma var Seðlabanki Evrópu að kaupa ítölsk ríkisskuldabréf og hafði þannig bein áhrif á lántökukostnað ítalska ríkisins.

Berlusconi samþykkti hluta krafnanna en missti þingmeirihlutann þegar vextirnir héldu áfram að hækka. Hann sagði skjótt af sér. Giorgio Napolitano forseti fól þá Mario Monti, sem hafði ekki boðið sig fram í kosningum, að mynda stjórn skipaða sérfræðingum. Stjórnin hóf skjótt að skera niður og breyta lífeyriskerfinu.

Portúgal 2011–2014: Áframhaldandi niðurskurður þrátt fyrir dóm

Þegar Portúgal missti aðgang að lánamörkuðum árið 2011 var samið um allt að 78 milljarða evra neyðarlán frá evrópskum lánasjóðum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Framkvæmdastjórn ESB, Seðlabanki Evrópu og AGS, þríeykið svokallaða, sömdu um áætlunina við portúgölsk stjórnvöld og fylgdust með framkvæmd hennar. Útgreiðslur voru háðar reglulegum úttektum. Skilyrðin vörðuðu ekki aðeins hallann á ríkissjóði. Þau náðu til einkavæðingar orkufyrirtækja, samgangna, pósts og flugvalla, og styttri greiðslutíma atvinnuleysisbóta auk fjölda annarra aðgerða.

Árið 2013 ógilti stjórnlagadómstóll Portúgals hluta niðurskurðaraðgerðanna, þar á meðal skerðingu orlofsuppbótar og eftirlauna. Lánardrottnarnir kröfðust þess þá að ríkisstjórnin fyndi aðrar leiðir áður en næsta greiðsla neyðarlánsins yrði tryggð. Portúgalska stjórnin svaraði með því að hækka eftirlaunaaldurinn og auka vinnutíma opinberra starfsmanna.

Kýpur 2013: Neyðarfjármögnun gegn bankauppgjöri og niðurskurði

Bankakerfi Kýpur stóð á barmi hruns vorið 2013. Fyrsti samningurinn við Evruhópinn (Eurogroup), samstarfsvettvang fjármálaráðherra evruríkjanna, gerði ráð fyrir 6,75% skatti á innistæður undir 100 þúsund evrum en kýpverska þingið hafnaði honum. Þátilkynnti bankaráð Seðlabanka Evrópu að neyðarfjármögnun kýpverskra banka yrði stöðvuð nema stjórnvöld semdu við ESB og AGS um endurskipulagningu bankakerfisins.

Samningurinn fól að lokum í sér að Laiki-bankinn var lagður niður og Bank of Cyprus endurfjármagnaður. Lánapakkinn sem fylgdi krafðist jafnframt niðurskurðar á launum, lífeyri, skattahækkana og einkavæðingar ríkiseigna.

Grikkland 2015: Niðurskurður þrátt fyrir höfnun í þjóðaratkvæðagreiðslu

Skýrasta dæmið kom fjórum árum síðar. Syriza flokkurinn vann grísku þingkosningarnar í janúar það ár með loforði um að binda enda á niðurskurðarstefnuna sem hafði legið eins og mara á grísku þjóðinni. Rúmri viku síðar afnam Seðlabanki Evrópu undanþágu sem gerði grískum bönkum kleift að leggja grísk ríkisskuldabréf að veði fyrir ódýrari lánum. Bankarnir urðu þess í stað háðari dýrari neyðarlánum frá gríska seðlabankanum, lánum sem bankaráð Seðlabanka Evrópu gat takmarkað.

Þegar Alexis Tsipras forsætisráðherra boðaði þjóðaratkvæði um kröfur lánardrottnanna í lok júní þess árs jókst útstreymið úr bönkunum enn frekar. Bankaráð Seðlabanka Evrópu ákvað að halda hámarki neyðarlánanna óbreyttu og auka ekki við neyðarheimildirnar þótt úttektir héldu áfram. Grísk stjórnvöld lokuðu þá bönkunum og settu fjármagnshöft. Kjósendur gengu því til atkvæðagreiðslunnar með lokaða banka og yfirvofandi greiðsluþrot bankakerfisins.

Þrátt fyrir þetta sögðu 61,3 prósent nei. Daginn eftir hélt Seðlabanki Evrópu lánahámarkinu áfram óbreyttu og beitti frekari aðgerðum. Rúmri viku síðar féllst Tsipras á skilyrðin og viðræður um þriðja neyðarlánapakkann hófust, þrátt fyrir niðurstöðuna. Gríska þingið þurfti meðal annars að lögfesta breytingar á sköttum, lífeyri og ríkisfjármálum áður en formlegar viðræður hæfust. Það var ekki fyrr en eftir að þingið hafði samþykkt fyrstu aðgerðirnar sem Seðlabanki Evrópu hækkaði aftur neyðarlánaheimildir bankanna.

Lýðræði með skilyrðum

Evrópsku ríkisstjórnirnar úr dæmunum hér að ofan báru ábyrgð á skuldum, slæmri bankastjórn og jafnvel pólitískum mistökum. En hvers vegna voru kröfurnar aftur og aftur einkavæðing, veiking kjarasamninga og réttinda verkafólks, niðurskurður lífeyris, og niðurskurður á opinberri þjónustu? Og hvers vegna féll svo stór hluti reikningsins á almenning?

Evrópusambandið er ekki hlutlaus vettvangur þar sem ríkisstjórnir ræða saman og finna málamiðlanir heldur bandalag þar sem ríkja mikil innri átök og valdabarátta þar sem hagsmunir og réttindi almennings víkja oftar en ekki fyrir kröfum banka og fjármálastofnana. Á evrusvæðinu hafa ríkin afsalað sér sjálfstæðri peningastjórn og valdi yfir útgáfu eigin gjaldmiðils. Þau skulda í mynt sem þau ráða ekki sjálf yfir og seðlabankar þeirra eru hluti af sameiginlegu evrukerfi sem kjósendur hafa lítil sem engin áhrif á.

Reglurnar verja lánveitendur, frjálst flæði fjármagns og stöðugleika bankakerfisins af meiri festu en þær verja rétt kjósenda til að breyta um efnahagsstefnu. Evrópskum ríkisstjórnum er frjálst að taka eigin ákvarðanir svo lengi sem þær ganga ekki gegn hagsmunum evrópskra fjármálaafla.

Höfundur er sósíalisti og hönnuður.