EES eftir 29. ágúst 2026

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst höfnuðu 52,8% kjósenda því að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Ekki var kosið um EES-samninginn og því væri rangt að túlka niðurstöðuna sem sérstaka staðfestingu á honum. EES er hins vegar áfram sá rammi sem tryggir Íslandi þátttöku í innri markaði Evrópu.

Nú þegar aðildarviðræðum hefur verið hafnað er eðlilegt að umræða hefjist um framtíð EES og hvort aðrir kostir standi Íslandi til boða. Þar hefur meðal annars verið nefndur víðtækur fríverslunarsamningur við Evrópusambandið.

Slíka kosti á að ræða. En þá þarf að byrja á einfaldri staðreynd sem Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, bendir á í grein sinni Iceland - EU: It Takes Two to Tango. Ísland getur ákveðið hvaða samning það vill en það getur ekki ákveðið hvaða samning Evrópusambandið vill gera við Ísland.

Hvaða skilyrði fylgja markaðsaðgangi?

EES-samningurinn veitir Íslandi víðtækan aðgang að innri markaði ESB. Honum fylgir sameiginlegt regluverk á þeim sviðum sem samningurinn tekur til, eftirlit ESA og EFTA-dómstóllinn innan EFTA-stoðarinnar.

Hugmyndin um fríverslunarsamning verður því ekki metin eingöngu út frá því hvaða regluverk Ísland vildi helst hafa. Spyrja verður hversu mikinn markaðsaðgang slíkur samningur gæti veitt og ekki síður hvaða stofnanalegu skilyrði ESB myndi setja fyrir þeim aðgangi.

Bæði Bretland og Sviss sýna hvers vegna þessi spurning skiptir máli. Bretar vilja bæta aðgang sinn að innri markaðnum en hafa jafnframt viljað halda fast í eina af rauðu línum Brexit, að lúta ekki lögsögu Evrópudómstólsins. Svisslendingar hafa um árabil glímt við stofnanalega hlið samskipta sinna við ESB.

Vandinn hverfur nefnilega ekki þótt samningurinn heiti fríverslunarsamningur. Eftir því sem markaðssamþættingin verður meiri verður ríkari þörf fyrir sameiginlegar reglur og kerfi sem tryggir túlkun þeirra og sker úr ágreiningi. EES leysir þann vanda með tveggja stoða kerfinu. EFTA-ríkin lúta ekki beinni lögsögu Evrópudómstólsins heldur EFTA-dómstólnum á þeim sviðum sem EES tekur til.

Í hagfræði er stundum sagt að enginn hádegisverður sé ókeypis. Það á ágætlega við hér. Meira svigrúm frá sameiginlegu reglu- og stofnanakerfi kann að vera mögulegt, en verðið gæti verið minni markaðsaðgangur. Það gæti einnig falist í því að ESB gerði kröfu um stofnanalegt fyrirkomulag þar sem Evrópudómstóllinn hefði úrslitavald um túlkun ESB-réttar, líkt og stofnanaspurningin í samskiptum ESB og Sviss sýnir.

Það er því ekki sjálfgefið að leiðin frá EES og EFTA-dómstólnum leiði til aukins svigrúms gagnvart Evrópudómstólnum.

Umræðan um framtíð EES

Umræðan um framtíð EES þarf þess vegna að vera vönduð. Það er ekkert óeðlilegt við að endurmeta samning sem hefur verið í gildi í meira en þrjá áratugi eða skoða hvort betri kostir séu í boði.

En það skiptir máli hvernig sú umræða þróast.

Ef sú niðurstaða festist í sessi að EES sé ekki lengur fullnægjandi rammi fyrir Ísland breytist pólitíska spurningin. Þá verður ekki aðeins rætt um hvort fríverslunarsamningur gæti komið í stað EES. Stuðningsmenn ESB-aðildar munu eðlilega benda á sinn valkost: fulla aðild að Evrópusambandinu og þar með fulla þátttöku í innri markaðnum.

Þess vegna þarf að gera meiri kröfur til hugmyndarinnar um fríverslunarsamning en að hann líti vel út á teikniborðinu. Hvaða markaðsaðgangur fengist? Hvaða stofnanakerfi fylgdi honum? Og síðast en ekki síst: Er Evrópusambandið reiðubúið að gera slíkan samning?

Í umræðunni um framtíð EES skiptir því mestu að meta ekki aðeins hvaða kostir virðast álitlegir, heldur hvaða kostir standa raunverulega til boða og hvaða afleiðingar fylgja þeim.

Höfundur er hagfræðingur.