For­sendu­bresturinn sem varð að friðar­kaupum

Samkomulagið sem náðist 8. október 2026 er ekki nýr kjarasamningur. Það er uppgjör á Stöðugleikasamningnum frá mars 2024, eftir að forsenda hans brast. Launafólk hafði samið um hóflegar nafnhækkanir gegn lægri verðbólgu og lægri vöxtum. Ársverðbólga mældist 5,6 prósent í ágúst, tæpu prósentustigi yfir 4,7 prósenta viðmiði samningsins.[2][3] Í september hafði vísitala neysluverðs hækkað um 5,9 prósent á tólf mánuðum, að mælingu Hagstofu Íslands, og vísitalan án húsnæðis um 5,7 prósent.[7] Peningastefnunefnd hélt meginvöxtum óbreyttum í 8,00 prósentum 7. október. Allir nefndarmenn studdu ákvörðunina. Vextirnir höfðu hækkað um 0,75 prósentustig frá 7,25 prósentum í febrúar.[4][11] Uppsagnarfresturinn rann út klukkan 16:00. Engum samninganna var sagt upp.[5][6]

Stöðugleikasamningurinn var tekjustefna. Hófleg nafnlaunastefna átti að brjóta launa- og verðlagsskrúfuna, skapa rúm fyrir vaxtalækkun og verja kaupmátt án þess að opinber gjöld ynnu á móti.[1] Slík stefna stendur aðeins ef fleiri þættir hagkerfisins vinna í sömu átt. Launahóf skilar litlu ef gjöld hækka hratt, húsnæðiskostnaður heldur áfram upp og vextir haldast háir. Verðbólga lækkaði frá gildistöku og fram á árið 2025. Hún hækkaði aftur á árinu 2026. Í yfirlýsingu peningastefnunefndar segir að aukning mældrar verðbólgu hafi fyrst og fremst litast af áhrifum stríðsátaka í Mið-Austurlöndum og hækkun opinberra gjalda, en undirliggjandi verðbólga hafi haldist í liðlega 4 prósentum.[4][11] Forsenduákvæðið var tölusett til að gera slíkt frávik sýnilegt. Íslandsbanki hafði í ágúst spáð 5,6 prósentum og talið ljóst að viðmiðið mundi bresta.[2]

Þegar talan lá fyrir voru þrír kostir: segja upp og opna nýja lotu, láta samninginn standa óbreyttan, eða halda honum gegn mótvægisaðgerðum. Niðurstaðan varð sú þriðja. Hún er ekki eitt kerfi heldur tvö.

Breiðfylkingin, Starfsgreinasambandið, Efling, Samiðn og Byggiðn, skrifaði undir 6. október. Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins, sagði hópinn vera um 60 prósent félagsmanna ASÍ. Það er fullyrðing hans, ekki talning.[9] Samningarnir halda, tíminn styttist um einn mánuð og rennur út 31. desember 2027, og engin ný forsenda er sett. Umsamdar hækkanir standa, þar á meðal 5 prósenta hækkun launa taxta um næstu áramót, þannig að lægstu taxtar fara í fyrsta sinn yfir 500 þúsund krónur á mánuði.[8][9]

VR, LÍV og Fagfélögin handsöluðu samkomulag laust fyrir klukkan 16:00.[5][13] Sama morgun hafði stjórn VR samþykkt uppsögn, eftir að SA hafði hafnað launaauka, eingreiðslum og nýju forsenduákvæði.[10] Halla Gunnarsdóttir nefndi vaxtabótaauka forsætisráðherra og nýtt forsenduákvæði sem það sem gerði henni kleift að ganga frá borði.[5]

Ákvæðið er nú birt. Það heimilar að stytta samningstímann um allt að tvo mánuði ef tólf mánaða verðbólga í október 2027 mælist yfir 4,3 prósentum, eða ef verðbólga á sex mánaða tímabili frá apríl til október 2027 verður yfir 3,8 prósentum á ársgrundvelli. Þegar mælingin liggur fyrir skulu aðilar skoða undirliggjandi þætti og taka tillit til þess hvort innflutt verðbólga sé meginástæða fráviksins. Ef þeir eru sammála um að svo sé, kemur ekki til uppsagnar, eða styttingin verður minni. Náist ekki samkomulag falla samningarnir úr gildi 30. nóvember 2027.[13] Ákvæðið á ekki við aðra samninga.[5]

VR fékk ekki sjálfvirka kaupmáttarbót. VR fékk skilyrtan útgöngurétt. Breiðfylkingin fékk hvorugt. Tvískiptingin er bæði raunveruleg og tölusett. Annar hluti almenna vinnumarkaðarins getur stytt samningstímann ef 4,3 eða 3,8 prósenta mörkin rofna. Hinn hlutinn getur það ekki. Það er ekki samhverf áhættudreifing.

Sameiginlegi ramminn er 2,5 prósenta þak á krónutölugjöld og gjaldskrár ríkisstofnana sem hafa bein áhrif á vísitölu neysluverðs árið 2027, kílómetragjald undanskilið vegna kerfisbreytingar.[1] Sveitarfélög og fyrirtæki í opinberri eigu eru hvött til hins sama. SA hvetur aðildarfyrirtæki til að halda aftur af verðhækkunum. Þar við bætast tímabundin ríkisfjármögnun stofnframlaga til almennra íbúða út árið 2027, frumvarp um bann við mánaðarlegri vísitölutengingu leigu og að minnsta kosti tólf mánuðir líði milli hækkana, barnabætur í föstum skorðum frá 2028, viðurlög við vangreiddum lágmarkskjörum og einskiptisvaxtabætur í ársbyrjun 2028 ef ársverðbólga í lok október 2027 er yfir 3,8 prósentum, 1,3 milljarðar, yfir 4,0 prósentum, 2 milljarðar, eða yfir 5 prósentum, 3 milljarðar.[1][6][13] Hallalaus fjárlög 2027 eru áfram markmið.[6] Þjóðhagslegt gildi ræðst af einu: hvað er skuldbinding og hvað er hvatning.

Á verðlagsrásinni er þakið eina harða atriðið. Ef gjöld sem vega í vísitölunni hækka ekki umfram 2,5 prósent minnkar innlendur kostnaðarþrýstingur sem ella hefði lagst ofan á innflutta verðbólgu.[1] Peningastefnunefnd segir hækkun opinberra gjalda hafa átt þátt í nýlegri aukningu verðbólgu.[4][11] Gatið er kílómetragjaldið, tekið út fyrir sviga einmitt á lið sem viktar í útgjöldum heimilanna.[1] Hvatning til sveitarfélaga og fyrirtækja bindur hvorki Orkuveitu né einkafyrirtæki. Verðlagning utan þaksins getur étið ávinninginn án þess að forsenda teljist brostin. Starfsgreinasambandið sagði 33 sveitarfélög hafa svarað kallinu. Það er viðbragð, ekki skuldbinding allra.[8]

Á launarásinni breytist lítið umfram það sem þegar var samið. Nafnhækkanir koma. Uppbót fyrir kaupmáttinn sem þegar er farinn kemur ekki. VR hefur sagt að stórir hópar hafi sætt raunlækkun í tvö ár.[10] Nýja forsendan leysir ekki fortíðina. Hún er útgöngutrygging, ekki kaupmáttartrygging. Ef 4,3 eða 3,8 prósenta mörkin rofna og ef aðilar ná ekki annarri niðurstöðu getur samningstíminn styst um allt að tvo mánuði.[13] Þá opnast launarásin aftur hjá hluta markaðarins á meðan hinn hlutinn er læstur. Það er ekki samhverf tekjustefna heldur misleit áhættudreifing. Bjarni Benediktsson sagði ákvæðið ekki eiga að setja aðra samninga í uppnám.[5] Sú fullyrðing leysir ekki vandann. Hún staðfestir hann.

Á peningarásinni lækkar samkomulagið ekki vexti. Nefndin hélt 8,00 prósentum og taldi mælda og undirliggjandi verðbólgu enn of mikla, og verðbólguvæntingar of háar, þótt flest benti til þess að verðbólga hjaðnaði tiltölulega hratt á næsta ári. Óvissan sem hún nefndi varðaði alþjóðleg efnahagsmál og framvindu á innlendum vinnumarkaði.[4][11] Samkomulagið fjarlægir eina stóra áhættu, nýja launalotu strax, og dregur úr því að opinber gjöld ýti undir vísitöluna 2027. Það fjarlægir ekki erlenda verðbólgu, húsnæðisliðinn né aðrar innlendar verðmyndunarleiðir. Ályktun höfundar, ekki niðurstaða nefndarinnar, er þessi: Seðlabankinn fær frið á vinnumarkaði, en ekki tryggingu fyrir verðbólgumarkmiðinu.

Vaxtabæturnar eru trygging, ekki vaxtalækkun. 1,3 til 3 milljarðar í heild geta skipt máli fyrir þau heimili sem fá þær. Þær breyta ekki greiðslubyrði sem 8 prósenta meginvextir hafa skapað.[1][11][13] Þær greiðast aðeins ef verðbólgan er enn yfir mörkum haustið 2027. Innbyggt er að stjórnvöld greiði fyrirfram skilgreint verð ef stöðugleikinn tekst ekki. Fjárhæðin er of lítil til að jafngilda vaxtabyrðinni.

Á fjármálarásinni sitja hallalaus fjárlög við hlið nýrra útgjalda. Gjaldahóf dregur úr tekjum miðað við hærri hækkun sem ella hefði komið. Stofnframlög, barnabætur og háðar vaxtabætur kosta fé.[1] Annað hvort þrengir það að öðrum útgjöldum eða hallamarkmiðið gefur eftir. Aukið aðhald annars staðar getur hjálpað peningastefnunni. Halli vinnur á móti henni. Forsætisráðherra fullyrðir að aðgerðirnar rúmist innan markmiðanna.[6] Sú fullyrðing verður prófuð í fjárlögum, ekki í yfirlýsingu.

Á húsnæðisrásinni verður að greina leigu frá kaupverði. Beina aðgerðin er leigubremsa, ekki verðbremsa á eignamarkaði. Frumvarp á haustþingi á að banna mánaðarlega vísitölutengingu leigu og gera að minnsta kosti tólf mánuði milli hækkana.[1] Það hægir á yfirfærslu verðbólgu yfir í leigu, ef það verður að lögum. Það býr ekki til íbúð og setur ekki þak á söluverð. Stofnframlögin eru framboð á leigumarkaði. Ríkið má fjármagna þau tímabundið út árið 2027, og tveir þriðju eiga að renna til tekju- og eignalágra.[1] Ef íbúðirnar eru byggðar og afhentar getur leiguþrýstingur minnkað með töf. Áhrif á kaupverð eru óbein og veik, og aðeins ef úrræðið er notað. Fjármögnun er aðföng til íbúðakaupa. Kaupverð ræðst á þessu ári af vöxtum, framboði, tekjum og væntingum, og samkomulagið lækkar ekki vextina.[11] Íslandsbanki telur að húsnæðisliðurinn hafi skýrt rúmlega 1,6 prósentustig af 5,9 prósenta verðbólgu í september. Það er greining bankans, ekki Hagstofu.[12]

Undir þessu liggur vísitölutengingin. Samkomulagið tekur á hluta hennar, með gjaldþaki og leigubremsu, og boðar aðgerðir gegn sjálfvirkum verðbreytingum á grundvelli valkosta sem kynntir voru í Þjóðhagsráði 3. september.[1] Stærri tengingar, í lánum og gjaldskrám utan þaksins, standa óhreyfðar. Þakið rýfur einn hlekk. Það rýfur ekki keðjuna.

Forsenda hefur aðeins gildi ef aðilar vita hvað gerist þegar hún brestur. Árið 2026 brast hún án sjálfvirkrar greiðslu eða launaleiðréttingar. Breiðfylkingin lét samningana halda gegn mótvægisaðgerðum og gaf frá sér enduropnunarréttinn.[8] VR valdi sömu grunnleið en fékk tölusetta útgöngutryggingu: 4,3 prósent á tólf mánuðum eða 3,8 prósent á sex mánaða ársgrundvelli, með heimild til allt að tveggja mánaða styttingar, og fall samninga 30. nóvember 2027 ef ekki næst samkomulag.[13] Hún tryggir leið út. Hún tryggir ekki kaupmátt innan samningsins. Næsta forsenda þarf ekki aðeins mælikvarða. Hún þarf fyrirfram skilgreinda afleiðingu. Mánaðarlegir eftirlitsfundir frá nóvember skapa upplýsingar, ekki viðurlög.[8]

Samkomulagið kom í veg fyrir að stór hluti almenna vinnumarkaðarins færi samtímis í nýja launakröfulotu meðan tólf mánaða verðbólga Hagstofunnar er 5,9 prósent og meginvextir 8,00 prósent.[7][11] Það er raunverulegt þjóðhagslegt verðmæti. Það kaupir ekki tapaðan kaupmátt til baka, ekki vaxtalækkun, ekki söluverð húsnæðis, ekki allt verðlag og ekki brot á vísitölukeðjunni. Breiðfylkingin veðjar á að mótvægisaðgerðirnar dugi. VR, LÍV og Fagfélögin gera slíkt hið sama, en hafa að auki skilyrtan útgöngurétt ef 4,3 eða 3,8 prósenta mörkin rofna. Ef innfluttur þrýstingur hjaðnar, þakið heldur og ný almenn launalota hefst ekki, skapast smám saman rúm fyrir taumhald að slakna. Ef ekki, verður trygging VR prófuð haustið 2027, og friðurinn reynist hafa keypt tíma. Friðurinn er raunverulegur. Stöðugleikinn er enn forsenda.

Höfundur er M.Phil. byggingaverkfræðingur.

Heimildir

Stjórnarráð Íslands. Yfirlýsing og aðgerðir ríkisstjórnar vegna kjarasamninga á almennum vinnumarkaði. 8. október 2026. https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026-10-08-yfirlysing-og-adgerdir-rikisstjornar-vegna-kjarasamninga-a-almennum-vinnumarkadi/

Íslandsbanki. Verðbólguspá: Ljóst er að forsendur kjarasamninga bresta. 13. ágúst 2026. https://www.islandsbanki.is/is/frett/verdbolguspa-ljost-er-ad-forsendur-kjarasamninga-bresta

RÚV. Forsendur kjarasamninga brostnar. Verðbólga 5,6 prósent. 27. ágúst 2026. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-27-vill-akvardanir-a-grunni-gagna-og-raunveruleika-i-stad-hugmyndafraedi-484980

RÚV. Stýrivextir standa í stað. Tilvitnun í tilkynningu Seðlabankans. 7. október 2026. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-07-styrivextir-standa-i-stad-489078

RÚV. Samningar náðust á síðustu mínútu. 8. október 2026. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-08-samningar-nadust-a-sidustu-minutu-489299

RÚV. Náðu samkomulagi á lokamínútunni. Aðgerðir kynntar. 8. október 2026. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-10-08-nadu-samkomulagi-a-lokaminutunni-adgerdir-kynntar-489208

Hagstofa Íslands. Vísitala neysluverðs í september 2026. 29. september 2026. https://hagstofa.is/utgafur/frettasafn/verdlag/visitala-neysluverds-i-september-2026/

Starfsgreinasamband Íslands. Samkomulag við SA samþykkt. 7. október 2026. https://www.sgs.is/frettir/samkomulag-vid-sa-samthykkt/

mbl.is. Breiðfylkingin skrifaði undir framlengingu við SA. 6. október 2026. https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/06/breidfylkingin_skrifadi_undir_framlengingu_vid_sa/

VR stéttarfélag. Stjórn VR samþykkir uppsögn kjarasamninga. 8. október 2026. https://www.vr.is/um-vr/frettir/almennar-frettir/stjorn-vr-samthykkir-uppsogn-kjarasamninga/

Seðlabanki Íslands. Yfirlýsing peningastefnunefndar 7. október 2026. Meginvextir áfram 8,00 prósent. https://www.sedlabanki.is/leit/frettir-og-utgefid-efni/

Íslandsbanki. Verðbólga eykst í 5,9%. 29. september 2026. https://www.islandsbanki.is/is/frett/verdbolga-eykst-i-59

VR stéttarfélag. Samkomulag VR og SA um kjarasamninga í höfn. 8. október 2026. https://www.vr.is/um-vr/frettir/almennar-frettir/samkomulag-vr-og-sa-um-kjarasamninga-i-hofn/